ΕΛΠ 22 - Οι επιστήμες στο Βυζάντιο

Τόμος Β' 

Κεφάλαιο 8 – Οι Επιστήμες στο Βυζάντιο

Εισαγωγικές Παρατηρήσεις

Η σημασία του Βυζαντίου στις επιστήμες δεν έγκειται στο ότι αύξησε τις γνώσεις της ελληνικής αρχαιότητας αλλά στο ότι τις διατήρησε, με την αντιγραφή, τη διάσωση κειμένων και την ανθολόγηση, την ερμηνεία και το σχολιασμό τους. Υπήρξαν βέβαια και οι συνεισφορές σε ιδέες και μεθόδους με κύρια θέματα τα μαθηματικά, την αστρονομία, καθώς και σε πρακτικές εφαρμογές του καθημερινού βίου. Κυρίως όμως, διέσωσε και μετέδωσε την αρχαία ελληνική (291) επιστήμη αρχικά στο Ισλάμ και μετά το 12ο και 13ο αι. στη Δύση. Τους τελευταίους αιώνες της ύπαρξής του, λειτούργησε ως χώρος συνάντησης της ελληνικής με άλλες επιστήμες, κυρίως της αραβικής.
Κατά τη βυζαντινή χιλιετία υπήρξαν περίοδοι άνθησης και στασιμότητας. Οι περίοδοι έξαρσης είναι τρεις:
-  από την αρχή έως και τον Ιουστινιανό : πρόκειται για την τελευταία αναλαμπή των σχολών της αρχαιότητας. Τότε αναπτύχθηκαν τα μαθηματικά και οι φυσικές επιστήμες.
-  Από τον 9ο έως το 10ο αι. : Η πρώτη βυζαντινή αναγέννηση με κεντρική μορφή τον Λέοντα τον Μαθηματικό (ή Φιλόσοφο). Το έργο του αφορούσε τη συλλογή, αντιγραφή και διάσωση αρχαίων κειμένων και είναι ιδιαίτερα σημαντικό κυρίως για την αναγέννηση των επιστημονικών σπουδών στη Δύση.
-  Από το Βασίλειο της Νίκαιας έως τους πρώτους Παλαιολόγους: Η δεύτερη βυζαντινή αναγέννηση. Τότε αναδείχθηκαν πολλοί λόγιοι που επανέφεραν τις αρχαίες ελληνικές γνώσεις και ανακαλύψεις.

8.1 Η Πρωτοβυζαντινή Περίοδος : Σχολές και Λόγιοι (279)

Σε αυτήν την περίοδο η βυζαντινή εκπαίδευση αποτελεί συνέχεια της επιστήμης της ύστερης αρχαιότητας. Συντάσσονται από τους λόγιους εκτενή υπομνήματα που σχολιάζουν έργα της κλασικής και ελληνιστικής περιόδου. Ούτε η εκπαίδευση είχε μεγάλες αλλαγές, οι σχολές λειτουργούσαν όπως και πριν, τουλάχιστον μέχρι τον 6ο αι. Οι πιο σημαντικές ήταν στην Αλεξάνδρεια, στην Αθήνα και στην Κωνσταντινούπολη.

8.1.1 Η Σχολή της Αλεξάνδρειας

Η Αλεξάνδρεια εξακολούθησε να είναι η επιστημονική μητρόπολη του ελληνικού κόσμου και τους πρώτους αιώνες του Βυζαντίου. Στη Σχολή της η εκπαίδευση ήταν προσανατολισμένη στις επιστήμες αυτές καθ’ αυτές. Εκεί σπούδασαν και έδρασαν πολλοί προικισμένοι αντιπρόσωποι της σχολιαστικής παράδοσης.
Σερήνος : μαθηματικά και αστρονομία.
Θέων ο Αλεξανδρεύς : σχόλια στη Μαθηματική Σύνταξη του Πτολεμαίου, καταγραφή ηλιακών εκλείψεων, έκδοση και σχολιασμός των Στοιχείων του Ευκλείδη.
Υπατία : κόρη του προηγούμενου.
Συνέσιος : μαθητής της Υπατίας, αστρονομία, φυσική, κατασκευή αστρολάβου
Κοσμάς ο Ινδικοπλεύστης : γεωγραφία, περιγραφές άγνωστων ζώων, και μια πρώτη αναφορά της Κίνας. Επίσης, απέρριπτε τη σφαιρικότητα της γης και της έδινε το σχήμα της σκηνής του Μωυσή.
Σιμπλίκιος : εμβριθής σχολιαστής του Αριστοτέλη, έγραψε επίσης υπομνήματα στον Ευκλείδη κι έσωσε κείμενα των Παρμενίδη, Εμπεδοκλή, Αναξαγόρα, Μέλισσου, Θεόφραστου κ.α. Αναγνώριζε τις οφειλές του στους προγενέστερους και υποβίβαζε το δικό του έργο μπροστά τους. Δεν ήταν φανατικός στις ερμηνείες του, όταν έβρισκε καλύτερες, τις υιοθετούσε. Έλεγχε με πάθος τις πηγές του.
Στέφανος Αλεξανδρεύς.
Ιωάννης ο Φιλόπονος : ευρυμαθής λόγιος με ενδιαφέροντα την κοσμολογία, τη θεολογία, τη λογική, τα μαθηματικά και γενικά την ‘περί φύσεως ιστορία’. Τα σχόλιά του – ιδιαίτερα στον Αριστοτέλη – έχουν έντονη κριτική διάθεση και εκεί διαφέρει από το Σιμπλίκιο. Ο Φιλόπονος ήταν αυστηρός και συχνά δίκαιος απέναντι στην αριστοτελική κοσμολογία και δυναμική. Διατύπωσε αντιρρήσεις για τις θέσεις ως προς την αιωνιότητα του κόσμου, την αριστοτελική θέση για το αδύνατο της κίνησης στο κενό καθώς και με τον τρόπο που ο Αριστοτέλης συσχέτιζε τη μελέτη της κίνησης.
Ο Φιλόπονος άσκησε επίσης κριτική στη θεωρία της αντιπερίστασης (βέλος).  Αρνήθηκε πως ο αέρας πηγαίνει πίσω από το βέλος και το σπρώχνει και θεωρεί πως το βέλος κινείται λόγω μιας ωθητικής δύναμης. Πλησίασε έτσι περισσότερο από όλους στην ιδέα της αδράνειας. Οι αντιλήψεις του γνώρισαν μεγάλη απήχηση μεταξύ των αράβων φιλοσόφων και των λογίων της Δυτικής Ευρώπης στον ύστερο Μεσαίωνα.
Ευτόκιος : Αρχαία ελληνικά μαθηματικά, έγραψε υπομνήματα σε συγγράμματα του Αρχιμήδη και του Απολλώνιου, σώζοντας έτσι πολύτιμα αποσπάσματα αρχαίων έργων. Συνέβαλε ιδιαίτερα στο να γίνουν γνωστά στο Βυζάντιο τα αρχαία κλασικά μαθηματικά.

8.1.2  Η Σχολή των Αθηνών (283)

Η νεοπλατωνική Σχολή των Αθηνών ήταν η συνέχεια των σχολών της Αρχαιότητας. Μετά τη δολοφονία της Υπατίας απέκτησε ιδιαίτερη αίγλη, καθώς πήγαν σε αυτήν πολλοί αλεξανδρινοί, με σημαντικότερο τον Πρόκλο.
Η σχολή έδινε το κύριο βάρος στα μαθηματικά, διότι θεωρούνταν ως προϋπόθεση για την κατανόηση φιλοσοφικών προβλημάτων.
Η Σχολή των Αθηνών διατηρήθηκε ως το 529 που την έκλεισε ο Ιουστινιανός.

8.1.3  Η Σχολή της Κωνσταντινούπολης (284)

Ιδρύθηκε το 330 από τον Κωνσταντίνο. Αναδιοργανώθηκε από το Θεοδόσιο Β’ που διόρισε νέους καθηγητές και το ονόμασε ‘Πανδιδακτήριον’. Συνέχισε τη λειτουργία της – με πολλά διαλείμματα – μέχρι το 1453. Κατά περιόδους σημείωσε άνθηση κυρίως λόγω των σημαντικών καθηγητών της, όπως ο Λέων ο Μαθηματικός και ο Μιχαήλ Ψελλός. Το πρόγραμμά της έμεινε αναλλοίωτο από τον 5ο έως τον 8ο αι.
Τον 5ο και 6ο αι. παρατηρείται στην Κωνσταντινούπολη ιδιαίτερη ανάπτυξη της μηχανικής. Οι μαρτυρίες για τη διδασκαλία της είναι λίγες, σίγουρα όμως οι αρχιτέκτονες της εποχής συνέβαλαν ουσιαστικά στη διάσωση και τη μελέτη των συγγραμμάτων της αρχαιότητας. Σημαντικές φυσιογνωμίες: ο Ισίδωρος ο Μιλήσιος και ο Ανθέμιος ο Τραλλιανός που έφτιαξαν την Αγία Σοφία.
Οι τρεις σχολές συνδέονταν μεταξύ τους, κυρίως λόγω των προσωπικών σχέσεων των δασκάλων.

8.2.  Η Πρώτη Βυζαντινή Αναγέννηση

Ενώ βασίλευε ο Ηράκλειος αναδιοργανώθηκε από τον Πατριάρχη Σέργιο στην Κωνσταντινούπολη το Πανεπιστήμιο που δε λειτουργούσε από την περίοδο του Ιουστινιανού (300) μέχρι και του Φωκά. Το Μαθηματικό και Φιλοσοφικό τμήμα κλήθηκε να αναλάβει ο Στέφανος από την Αλεξάνδρεια, γνωστός από την αστρονομική πραγματεία «Διασάφησις εξ οικείων υποδειγμάτων της των προχείρων κανόνων εφόδου του Θέωνος». Ο Στέφανος επανέφερε τα κείμενα του Πλάτωνα, του Αριστοτέλη και το quatrivium.
Παρόλη την επαναλειτουργία του Πανεπιστημίου, οι επιστήμες δεν αναπτύχθηκαν ιδιαίτερα κι έτσι αυτοί οι αιώνες ονομάζονται από κάποιους ιστορικούς ‘σκοτεινοί’. Σημαντικότερος λόγος για αυτή τη συσκότιση είναι η καταστροφή της Αλεξάνδρειας και άλλων πνευματικών κέντρων της Αιγύπτου από τους Άραβες. Άλλοι λόγοι είναι οι θρησκευτικές διαμάχες και οι επιδρομές. Πιθανόν να εξακολουθούν να διδάσκονται οι τέσσερις μαθηματικές επιστήμες, η λογιστική και η υπολογιστική γεωμετρία, που εφαρμόζονται όμως μηχανικά αντί να αποδεικνύονται. Τη βασική εκπαίδευση παρείχαν ιδιωτικοί δάσκαλοι και μικρές εκκλησιαστικές σχολές. Από αυτά τα χρόνια έχουν σωθεί συλλογές χρήσιμων γεωμετρικών τύπων και κάποια λογιστικά εγχειρίδια. Ορισμένα αξιόλογα οικοδομήματα που χτίστηκαν δείχνουν ανάπτυξη της μηχανικής, που όμως περνούσε μέσω των συντεχνιών και έτσι δε γνωρίζουμε πολλά πράγματα σχετικά.
Ο μαρασμός που διαπιστώνουμε αφορά τις επιστήμες και την κλασική παιδεία. Το ίδιο διάστημα αναπτύσσονται η υμνογραφία και η εκκλησιαστική ποίηση, όπως και δημιουργείται ένα νέο σημειογραφικό μουσικό σύστημα λόγω των απαιτήσεων της χριστιανικής λειτουργίας.
(301) Οι δραστηριότητες του Πανεπιστημίου μας είναι άγνωστες για μεγάλο χρονικό διάστημα, μέχρι που ανέβηκε στο θρόνο ο Θεόφιλος.

8.2.1  Λέων ο Μαθηματικός (287)

Πρόκειται για τη σημαντικότερη προσωπικότητα του 9ου αι. Γεννήθηκε κάπου στα 790 κι έζησε ως το 869. Πήρε επιμελημένη μόρφωση, πρώτα σε γραμματική σχολή της Κων/λης και κατόπιν στην Άνδρο όπου έμαθε φιλοσοφία και μαθηματικά. Αργότερα εργάστηκε ως ιδιωτικός δάσκαλος στην Κων/λη. Όταν ο αυτοκράτορας Θεόφιλος έμαθε πως ζήτησε το Λέοντα ο χαλίφης της Βαγδάτης, τον διόρισε δημόσιο δάσκαλο σε εκκλησιαστική σχολή. Το 863 ανέλαβε τη διεύθυνση του Πανεπιστημίου, όπου δίδαξε φιλοσοφία και τις τέσσερις μαθηματικές επιστήμες («Ύπατος των φιλοσόφων»). Ο Λέων εφηύρε ένα είδος οπτικού τηλέγραφου, κατασκεύασε αυτόματα για το παλάτι (πουλιά που κελαηδούσαν), ασχολήθηκε με την αστρονομία και την αστρολογία, και έκανε τα πρώτα σχόλια στον Ευκλείδη και τον Αρχιμήδη. Σύμφωνα με τον Kurt Vogel, ο Λέων συνέβαλε αποφασιστικά στην εξέλιξη της άλγεβρας γιατί ήταν ο πρώτος που χρησιμοποίησε γράμματα για την παράσταση γενικών αριθμητικών ποσοτήτων.
Το μεγαλύτερο επίτευγμά του όμως, είναι πως διέσωσε τα μεγάλα επιστημονικά έργα της αρχαιότητας. Συνέλλεξε συστηματικά έργα του Αρχιμήδη και του Πτολεμαίου.
Στην εποχή του και υπό την εποπτεία του συντάχθηκαν σε μικρογράμματη γραφή πολλοί κώδικες που αποτελούν τη βάση των επιστημονικών έργων από αρχαίους συγγραφείς.

8.2.2  Ο Δέκατος Αιώνας (288)

Αν και δε μπορούμε να είμαστε σίγουροι, θεωρούμε ότι οι επιστήμες όπως και οι τέχνες, άνθησαν στη διάρκεια της Αμοριανής και στην αρχή της Μακεδονικής περιόδου. Ήταν πολλοί οι αυτοκράτορες που έδωσαν ιδιαίτερη σημασία στην εκπαίδευση. Ο Βασίλειος Α, ο γιός του Λέων Στ και κυρίως ο Κωνσταντίνος Ζ ο Πορφυρογέννητος, υπήρξαν προστάτες των επιστημών και των τεχνών. Ο Κωνσταντίνος σπούδασε μαθηματικά, αστρονομία, μουσική και φιλοσοφία ενώ διόρισε αξιόλογους δασκάλους. Τότε, ήταν σύνηθες φαινόμενο η σύνταξη εγκυκλοπαιδειών και ανθολογιών, κάτι ιδιαίτερα ευεργετικό, καθώς έτσι διασώθηκαν αρχαία κείμενα. Π.χ. η Σούδα. Τα χειρόγραφα του 10ου αι. δείχνουν πως οι Βυζαντινοί αναζητούσαν και μελετούσαν τα μαθηματικά έργα.
Όταν (303) ο Κωνσταντίνος πέθανε, οι διάδοχοί του ήταν πολύ απασχολημένοι με συνεχείς πολέμους για να κάνουν κάτι το ουσιαστικό στον επιστημονικό τομέα. Ο Βασίλειος Β αποστρεφόταν τα γράμματα. Οι λόγιοι βέβαια συνέχισαν το έργο τους, που απέδωσε τον 11ο αι. Ταυτόχρονα, οι ιδιωτικοί δάσκαλοι και οι εκκλησιαστικές σχολές συνέχιζαν να διδάσκουν τις τέσσερις μαθηματικές επιστήμες.

8.2.3  Μιχαήλ Ψελλός

Το 1045 ο Κωνσταντίνος Θ ο Μονομάχος ανασύστησε το Πανεπιστήμιο και διόρισε Ύπατο των Φιλοσόφων τον Μιχαήλ Ψελλό. Ο Ψελλός διακρίθηκε στα μαθηματικά, την αστρονομία αν και δεν ενδιαφερόταν ιδιαίτερα για τις επιστήμες. Ήταν επηρεασμένος από την πλατωνική φιλοσοφία και θεωρούσε τα μαθηματικά ως συνδετικό κρίκο μεταξύ ιδεών και υλικού κόσμου. Στην πραγματεία του Περί αριθμών πραγματεία φαίνεται η επίδραση του νεοπλατωνισμού και του ανατολικού μυστικισμού. Έγραψε επίσης μια μετεωρολογική πραγματεία και ένα υπόμνημα στα Φυσικά του Αριστοτέλη. Ασχολήθηκε επίσης με προβλήματα ακουστικής. Αναδιοργάνωσε το Πανεπιστημιακό πρόγραμμα σπουδών με βάση τη σχολή των Αθηνών με πρώτα μαθήματα τη γραμματική, τη ρητορική και τη διαλεκτική. (304) Ακολουθούσε το quatrivium, η φιλοσοφία και η μεταφυσική. Για τα μαθηματικά στηρίχθηκε στον Ευκλείδη, το Διόφαντο και το Θέωνα. Ήταν ονομαστός για τη σοφία του και εκτός συνόρων.
Εκτός από τον Ψελλό, πρέπει να μνημονεύσουμε και το διάδοχό του Ιωάννη Ιταλό ο οποίος όμως κατηγορήθηκε ως αιρετικός. Επίσης, καλοί αστρονόμοι – φιλόσοφοι ήταν και οι Θεόδωρος Πρόδρομος και Ιωάννης Τζέτζης.
Την περίοδο αυτή οι πολιτικές και οικονομικές σχέσεις Βυζαντίου Δύσης είχαν αντίκτυπο και στην πνευματική ζωή. Διάφορα χειρόγραφα μεταφέρθηκαν στη Δύση όπου και μεταφράστηκαν. Τότε το Βυζάντιο ήταν πιο μπροστά από την Ευρώπη σε αυτό τον τομέα.
Τον 11ο αι. διαμορφώνονται δυο ρεύματα στην αστρονομία :
-Παραδοσιακό : στόχευε στην ανασύσταση της αρχαίας ελληνικής αστρονομίας και αντιπροσωπεύεται από χειρόγραφα των αρχών του αι.
-Επίδραση αραβικών αστρονομικών έργων : 9ος και 10ος αι.
Ας σημειωθεί επίσης πως αυτό το διάστημα η αστρονομία μπερδεύεται με την αστρολογία.

8.3  Η Δεύτερη Βυζαντινή Αναγέννηση (290)

8.3.1 Η Κατάληψη της Κωνσταντινούπολης από τους Λατίνους.

Η αυτοκρατορία της Νίκαιας
Η κατοχή της Πόλης από τους Λατίνους επέφερε γενική παρακμή. Η Πόλη λεηλατήθηκε και μεγάλος αριθμός χειρογράφων καταστράφηκε ή κλάπηκε από τη Δύση. Οι σχολές έκλεισαν και πολλοί λόγιοι κατέφυγαν στην αυλή του αυτοκράτορα της Νίκαιας, Θεόδωρου Α’ Λάσκαρι.
Η έλλειψη εκπαιδευτικών ιδρυμάτων, κτιρίων, βιβλιοθηκών και βιβλίων ήταν ανασταλτικός παράγοντας για την πνευματική ζωή, όμως οι αυτοκράτορες Ιωάννης Γ΄Δούκας Βατάτζης και Θεόδωρος Β’ Λάσκαρις οργάνωσαν εκ νέου την εκπαίδευση. Σύντομα, η Νίκαια αναδείχτηκε σε πνευματικό κέντρο.

Νικηφόρος Βλεμμύδης
Από τους διασημότερους σοφούς ‘ο τέλειος τύπος του πολυμαθούς’. Γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη και ο πατέρας του ήταν γιατρός. Σπούδασε αρχικά στη Νίκαια και κατόπιν ιατρική και φιλοσοφία στη Σμύρνη, φυσική και μαθηματικά στη Σκάμανδρο, κοντά στον ερημίτη μοναχό Πρόδρομο. Επισκέφτηκε πόλεις και μοναστήρια προκειμένου να συγκεντρώσει διασκορπισμένα χειρόγραφα. Δίδαξε στη Νίκαια και μαθητές του υπήρξαν ο αυτοκράτωρ Θεόδωρος Β’ και ο Γεώργιος Ακροπολίτης. Το 1248 ίδρυσε το δικό του μοναστήρι στην Έφεσο κι έμεινε εκεί μέχρι που πέθανε. Επισκεπτόταν συχνά την Κωνσταντινούπολη με την ελπίδα να γίνει Πατριάρχης, δεν τα κατάφερε όμως διότι δεχόταν απόρριψη από το Θεόδωρο Β’.
Η έκταση των θεμάτων του ήταν τεράστια. Προσπάθησε να προβάλει την πλατωνική φιλοσοφία. Υποστήριξε τη δημιουργία του κόσμου εκ του μηδενός και το Θεό και πολέμησε την αριστοτελική θεωρία περί αϊδιότητος. Τα συγγράμματά του περί φυσικών επιστημών αποτελούν συμπιλήματα παλαιότερων συγγραφέων κι έγραψε αρκετά διδακτικά βιβλία και κάποιες ιατρικές διατριβές.

8.3.2  Η Επανασύσταση του Πανεπιστημίου της Κωνσταντινούπολης (292)
 

Το Πανεπιστήμιο της Κωνσταντινούπολης ξανάρχισε να λειτουργεί το 1261 και δε σταμάτησε μέχρι την Άλωση. Το διεύθυνε αρχικά ο Γεώργιος Ακροπολίτης που υποστήριξε τον Μιχαήλ Η’ σφετεριστή του θρόνου κι ανέλαβε έτσι πολλά αξιώματα, λαμβάνοντας επίσης μέρος στη σύνοδο της Λυών. Δίδαξε φιλοσοφία, γεωμετρία και αριθμητική. Διάδοχός του ήταν ο Ιωάννης Πεδιάσιμος και μαθητής του ο Γρηγόριος Β’ που αργότερα έγινε Πατριάρχης.

Γεώργιος Παχυμέρης
Ο πιο προικισμένος μαθητής του Ακροπολίτη. Θεωρείται ο ‘μέγιστος βυζαντινός πολυΐστωρ’ και έγραψε πολλά βιβλία που τα περισσότερα μένουν ανέκδοτα. Απέκτησε εκκλησιαστικά και πολιτικά αξιώματα κι ήταν καθηγητής στην Πατριαρχική Ακαδημία. Το πιο γνωστό έργο του είναι η ιστορία της εποχής του, ένα από τα καλύτερα της βυζαντινής ιστοριογραφίας. Ασχολήθηκε όμως με τα μαθηματικά, σε αυτόν οφείλουμε τη σημαντικότερη Τετρακτύ του Βυζαντίου. Βασίστηκε στο έργο του Διοφάντου, πράγμα που δείχνει την εξοικείωσή του με αυτό ενώ ταυτόχρονα, αποκαλύπτει την αριθμοθεωρητική ερμηνεία, που το 17ο θα κάνει θραύση από τους Bachet de Meziriac & Pierre Fermat. Ανέλυσε επίσης τα μαθηματικά είδη του Αριστοτέλη.

Μάξιμος Πλανούδης (292)
Άλλο μεγάλο κεφάλι της εποχής, ευρυμαθής και πολυγραφότατος. Ήταν μοναχός από τη Νικομήδεια που δεν δίδαξε ποτέ στο Πανεπιστήμιο. Γνώριζε Λατινικά κι έτσι μετέφρασε αρκετά θεολογικά και κλασικά έργα. Τον ενδιέφερε κυρίως η έκδοση, ο σχολιασμός και η ανθολόγηση αρχαίων ελληνικών κειμένων.

Με τη βασιλεία του Ανδρόνικου Β’ η πνευματική ζωή στο Βυζάντιο ανθίζει και πάλι, κυρίως η αστρονομία, για αυτό θεωρείται η χρυσή εποχή της. Το πρώτο μισό του 14ου αι. η επιστήμη περνά στα χέρια των ανώτερων πολιτικών αξιωματούχων. Προστάτες της γενιάς αυτής ήταν ο Νικηφόρος Χούμνος και ο Θεόδωρος Μετοχίτης.

Θεόδωρος Μετοχίτης (294)
Ο Κ. Γεωργούλης τον θεωρεί τον ‘μεγαλύτερο πρόδρομο της ανθρωπιστικής αναγέννησης και ο Beck ως την κυριότερη προσωπικότητα του Βυζαντίου. Ο Μετοχίτης υπήρξε πνευματικό είδωλο, υμνήθηκε και θαυμάστηκε από πολλούς. Είχε καταπληκτική πολυμάθεια κι ασχολήθηκε με όλους τους κλάδους της θύραθεν παιδείας.
Διακρίθηκε επίσης ως πολιτικός, διετέλεσε πρώτος λογοθέτης και πρωθυπουργός του Ανδρόνικου Β’. Το επιστημονικό του έργο είναι φυσικομαθηματικό και σχετικό με την αστρονομία, τα οποία διδάχτηκε από τον Εμμανουήλ Βρυένιο. Μελέτησε Αριστοτέλη, Πλάτωνα, Αρχιμήδη, Ευκλείδη και Πτολεμαίο. Ο ίδιος ήταν πλατωνικός.
Προκειμένου να βοηθήσει στην κατανόηση των έργων των αρχαίων Ελλήνων, προσπάθησε να αναβιώσει την αρχαία ελληνική επιστήμη μέσω των δικών του βιβλίων, των οποίων η γλώσσα ήταν απλή και με κατανοητές αποδείξεις. Ασχολήθηκε με την κάθαρση της αστρονομίας από αστρολογικές θεωρίες και προλήψεις. Τα περισσότερα από τα έργα του έμειναν ανέκδοτα, από όσα γνωρίζουμε όμως, ο Μετοχίτης ήταν παρά πάνω από απλός υπομνηματιστής. Χρησιμοποιεί τις γνώμες των παλαιότερων, επιχειρεί όμως την κριτική σύνθεση των απόψεών τους. Ανασκευάζει την αντίληψη πως δια της ευρέσεως των πρώτων αιτιών στα φυσικά φαινόμενα θίγεται η πίστη. Θεωρεί πως η πίστη στηρίζεται περισσότερο όταν τα φαινόμενα μελετούνται και ερμηνεύονται κι όχι όταν μένουν σκοτεινά.

Νικηφόρος Γρηγοράς (296)
Μαθητής του Μετοχίτη, τον οποίο ο Krumbacher θεωρεί το κυριότερο λογοτεχνικό πρόσωπο του 14ου αι. και μια από τις πιο αξιόλογες επιστημονικές μορφές. Έδρασε ως ιστορικός, λογοτέχνης, θεολόγος δάσκαλος και επιστήμων, και συνέβαλε ουσιαστικά στην ανάπτυξη των φυσικών επιστημών και της αστρονομίας. Ήταν πλατωνικός και πολέμιος του Αριστοτέλη. Τα έργα του θεωρούνται σταθμός στη βυζαντινή αστρονομία. Προσπάθησε επίσης να συμπληρώσει το ημιτελές σύγγραμμα του Πτολεμαίου Περί Αρμονίας.
Εργάστηκε πολλά χρόνια ως δημόσιος δάσκαλος. Κατηγορήθηκε για τη χρήση πειραματικών και εποπτικών μέσων στη διδασκαλία της αστρονομίας. Ο Γρηγοράς πολέμησε και αυτός την αστρολογία.

8.3.3  Η Ακαδημία της Τραπεζούντας (296)

Το 14ο αι. εισέδυσε στο Βυζάντιο η περσο-αραβική αστρονομία δημιουργώντας ένα νέο, δημιουργικό ρεύμα. Δημιουργός του ήταν ο Γρηγόριος Χιονιάδης που γνώριζε την αραβική και περσική επιστήμη και ίδρυσε την Ακαδημία της Τραπεζούντας. Ταξίδεψε στην Περσία κι έφερε από εκεί πολλά βιβλία, ξεκινώντας ένα ευρύ μεταφραστικό πρόγραμμα, στο οποίο έπαιξε ουσιαστικό ρόλο ο Μανουήλ Τραπεζούντιος, μοναχός. Αργότερα ήρθαν ο Γεώργιος Χρυσοκόκκης και ο Κωνσταντίνος Λουκύτης.
Η περσική επίδραση στη βυζαντινή αστρονομία είναι εμφανής στο έργο του Ισαάκ Αργυρού και του Θεόδωρου Μελτενιώτη.
Ισαάκ Αργυρός : μαθητής του Γρηγορά, έζησε μάλλον στην Κωνσταντινούπολη. Έγραψε αστρονομικές πραγματείες, μαθηματικά και έργα γεωγραφίας.
Θεόδωρος Μελτενιώτης : μέγας σακελάριος, διδάσκαλος της εκκλησίας και αρχιδιάκονος. Μελέτησε Ευκλείδη, Πτολεμαίο και Θέωνα. Το έργο του Τρίβιβλος Αστρονομική είναι το πιο περιεκτικό και επιμελημένο από τα βυζαντινά. Το τρίτο βιβλίο πραγματεύεται την περσική αστρονομία και τους αστρονομικούς πίνακες του Χρυσοκόκκη. Από τα λίγα πρωτότυπα αστρονομικά έργα της εποχής είναι εκείνη του Γεώργιου Γεμιστού Πλήθωνος.

8.3.4 Ο Τελευταίος Αιώνας (297)

Άλλοι λόγιοι της περιόδου είναι ο ησυχαστής Νικόλαος Καβάσιλας που μελέτησε Πτολεμαίο και Θέωνα και ο Δημήτριος Κυδώνης, έγκυρος μεταφραστής λατινικών συγγραμμάτων.
Τις τελευταίες δεκαετηρίδες η συμβολή του Βυζαντίου στα μαθηματικά είναι ασήμαντη. Τα ονόματα των παλαιότερων έχουν σβήσει. Όμως, το πλήθος των χειρογράφων της περιόδου δείχνουν ζωηρό ενδιαφέρον για το quatrivium. Επίκεντρο της προσοχής όμως παρέμεινε το κεντρικό σκέλος των μαθηματικών, η γεωδαισία και η λογιστική. Σημαντικό είναι το εγχειρίδιο λογιστικής Ένα Βυζαντινό βιβλίο αριθμητικής του 15ου αι. 100 προβλήματα από τον Βιενναίο Κώδικα Φιλ. Ελλ. 65. Το ενδιαφέρον του έγκυται στο ότι έχει επιρροές από διάφορες επιστημονικές παραδόσεις, ιδιαίτερα της αραβικής.
Τους τελευταίους αιώνες οι βυζαντινοί λόγιοι άρχισαν να επισκέπτονται τη δύση. Άλλοι δραστηριοποιήθηκαν κιόλας, άλλοι όχι. Μετά από τις πρώτες επαφές άρχισαν να επισκέπτονται την Κωνσταντινούπολη και δυτικοί λόγιοι.
Η απειλή της Άλωσης και κατόπιν η ίδια η Άλωση, έφεραν έλληνες λόγιους στην Ιταλία όπου συνέχισαν τις φιλοσοφικές τους αναζητήσεις. Η συμβολή τους υπήρξε πολύ ουσιαστική καθώς κατάφεραν να περισυλλέξουν και να μεταφέρουν ελληνικά βυζαντινά χειρόγραφα. Η μελέτη τους και η απόκτηση κι άλλων, συνέβαλε ουσιαστικά στη μαθηματική αναγέννηση της δύσης.

8.4  Μια αποτίμηση της συμβολής του Βυζαντίου στις Φυσικές Επιστήμες και στα Μαθηματικά. (301)

Από ότι διαβάσαμε μέχρι τώρα κατανοήσαμε πως το βυζ. εκπαιδευτικό σύστημα βοήθησε στη διάσωση και στη διάδοση μεγάλου μέρους των φυσικών γνώσεων της αρχαιότητας. Όλα αυτά ήταν μέρος της ‘θύραθεν’ παιδείας και περιλάμβαναν την αριστοτελική φυσική, τη μετεωρολογία, την ακουστική και την οπτική. Οι βυζαντινοί βέβαια ακολουθούσαν κι αυτοί την επαγωγική μέθοδο με συλλογισμούς που βασίζονταν σε τυχαίες παρατηρήσεις των φυσικών φαινομένων. Όταν το θέμα έχρηζε μαθηματικής ανάπτυξης, ο περιορισμός αυτός δεν αποτελούσε εμπόδιο. Η συμβολή τους όμως σε αυτά τα θέματα ήταν σπάνια και καλυπτόταν από μια απλή επαναδιατύπωση. Οι περισσότερες πρωτότυπες και ουσιαστικές συνεισφορές, περιορίζονταν στην εφαρμογή των θεωρητικών πορισμάτων σε θέματα μηχανικής.
Αστρονομία : η παράδοση ανανεώθηκε εξαιτίας των περσο – αραβικών επιδράσεων. Ο Βρυέννιος και ο Μετοχίτης ήταν εκείνοι που έδωσαν νέα πνοή στις αστρονομικές σπουδές. Η πραγματική όμως ανάπτυξή τους δόθηκε από τους λόγιους της Τραπεζούντας που συνέθεσαν τα αρχαία συγγράμματα με αυτά των Περσών και των Αράβων.
Μαθηματικά : η παλαιά παράδοση του σχολιασμού και της παράφρασης των αρχαίων έργων κρατούσε γερά μέχρι το τέλος. Η μόνη ουσιαστική αλλαγή ήταν η χρήση των αραβικών ψηφίων και των αλγοριθμικών μεθόδων, που άργησαν όμως να γίνουν αποδεκτά. Μόλις το 16ο αι. άρχισε να γενικεύεται η χρήση των νέων ψηφίων. Η άλγεβρα, αν και γνωστή, δεν είχε πολλούς θαυμαστές. Οι βυζαντινοί προτιμούσαν την πεδιομέτρηση, τη γεωμετρία και τη γεωδαισία που χρησίμευαν στην αρχιτεκτονική. Τους άρεσαν τα μαθηματικά παιχνίδια, η συμβολή τους όμως στη μαθηματική θεωρία δεν ήταν άξια λόγου.
Τα βιολογικά θεωρητικά προβλήματα που εξέταζε ο Αριστοτέλης δεν έλεγαν πολλά πράγματα στους βυζαντινούς. Στην καλύτερη περίπτωση, μελετούσαν απλά τον Αριστοτέλη. Ενδιαφερόντουσαν όμως για τη ζωολογία και γράφτηκαν πολλά σχετικά έργα.
Η Βοτανική ήταν επίσης άγνωστη. Το ενδιαφέρον τους αφορούσε στις πρακτικές γεωργικές εφαρμογές, τη μαγειρική, την ιατρική και τη φαρμακολογία.
Ορυκτολογία : το ίδιο. Οι βυζαντινοί θεωρούσαν πως η επιστήμη αυτή είναι αποκρυφιστική. Πάλι όμως έχουμε ενδιαφέρον για τις πρακτικές εφαρμογές της.
Χημεία : ξανά το ίδιο. Τους ενδιέφεραν οι χημικές διεργασίες για την καθημερινή ζωή, δεν προχώρησαν όμως καθόλου.
Γεωγραφία : οι αρχαίοι έκαναν σημαντικές ανακαλύψεις. Οι βυζαντινοί, όχι. Λίγοι από αυτούς ταξίδευαν και το ενδιαφέρον τους για άλλες χώρες ήταν πολιτικό, όχι γεωγραφικό. Επομένως ενδιαφέρθηκαν για χάρτες, οδοιπορικά, οδηγούς κτλ.
Αλχημεία : εδώ αλλάζουν τα πράγματα. Τη θεωρούσαν μεγάλη και ιερή τέχνη όπως όλες τις απόκρυφες επιστήμες. Εδώ θα πούμε μόνον πως οι λόγιοι της τελευταίας περιόδου δεν είχαν σχέση με τον αποκρυφισμό, εξαιρείται ο Ψελλός. Όλοι όμως ήταν δεισιδαίμονες και τους άρεσαν οι προφητείες. Για αυτό το λόγο εξάλλου είχαν καλές σχέσεις με την εκκλησία.

8.5  Η Βυζαντινή Ιατρική (305)

Διαιρείται σε δύο περιόδους. Η πρώτη φτάνει στο 641, τότε που οι Άραβες κατέλαβαν την Αλεξάνδρεια. Αυτήν την περίοδο το βυζαντινό ιατρικό κέντρο είναι η Αλεξάνδρεια, όπου βρίσκονται τα βιβλία αρχαίων γιατρών και φιλοσόφων και σπουδάζουν όλοι οι σημαντικοί γιατροί. Μετά το 641 το κέντρο μεταφέρεται στην Κωνσταντινούπολη.

8.5.1 Η Βυζαντινή Ιατρική ως Συνέχεια της Αρχαίας Ελληνικής Ιατρικής

Η βυζαντινή ιατρική θεωρείται συνέχεια της αρχαίας ελληνικής. Η επίδραση του Γαληνού είναι διαρκής, στη σχολή της Αλεξάνδρειας επικρατεί η δική του ιατρική. Βασικό βιβλίο εκπαίδευσης ήταν το Περί Αιρέσεων. Ένας λόγος για αυτήν την επιρροή είναι πως οι χριστιανοί γιατροί εκτιμούσαν τις τελεολογικές του αντιλήψεις που συμβάδιζαν με τις δικές τους.
Πέρα από αυτό, τα βυζαντινά ιατρικά συγγράμματα έχουν το χαρακτήρα εγκυκλοπαίδειας και επιλέγουν κάθε φορά αυτά που τους φαίνονται σωστότερα.
Βέβαια, δεν έχουμε νέες ανακαλύψεις ούτε ανάπτυξη νέων ιατρικών συστημάτων. Εκείνο που τους ενδιέφερε ήταν η κριτική αποτίμηση των γνώσεων.

8.5.2 Άλλες επιδράσεις (306)

Οι Άραβες επέδρασαν και στην Ιατρική, κι αυτοί όμως είχαν δεχθεί προηγουμένως ελληνικές επιδράσεις. Έτσι, έκλεισε ο κύκλος.

8.5.3  Βυζαντινά νοσοκομεία

Η ίδρυση νοσοκομείων ήταν μια σημαντική συμβολή του Βυζαντίου στην Ιατρική. Το πρώτο αποδίδεται στο Μέγα Βασίλειο τη δεκαετία του 370 στην Καισάρεια της Καππαδοκίας. Ονομάστηκε Βασιλειάς, είχε γιατρούς, νοσηλευτές, ζώα μεταφοράς και συνοδούς των αρρώστων.
Αργότερα, και ο Ιουστινιανός έχτισε νοσοκομεία στη Βασιλεύουσα, ενώ ο Αλέξιος Κομνηνός ίδρυσε το ‘Ορφανοτροφείο’. Το σημαντικότερο νοσοκομείο ήταν αυτό της Μονής Παντοκράτορος, που ίδρυσε η Ειρήνη, σύζυγος του Ιωάννη Κομνηνού.

8.5.4  Βυζαντινοί ιατρικοί συγγραφείς

Ορειβάσιος : συνδεόταν με τον Ιουλιανό τον Παραβάτη. Έγραψε διάφορα εγχειρίδια.
Αέτιος : σπούδασε στην Αλεξάνδρεια κι έδρασε στη βυζ. Αυλή με ανώτερο αξίωμα. Το κύριο έργο του βασίζεται στο Γαληνό και θεωρείται σημαντικό. Μεταφράστηκε και στα Λατινικά.
Αλέξανδρος ο Τραλλιανός : το έργο του έχει εγκυκλοπαιδικό χαρακτήρα, τηρεί όμως και μια κριτική στάση. Άσκησε μεγάλη επίδραση στη βυζαντινή ιατρική κι αναφέρεται από όλους τους μεταγενέστερους. Τα έργα του μεταφράστηκαν σε διάφορες γλώσσες.
Θεόφιλος : δεν ξέρουμε σχεδόν τίποτα για αυτόν.
Παύλος ο Αιγινήτης : έδρασε στην Αλεξάνδρεια. Οι σύγχρονοι και οι μεταγενέστεροι τον είχαν σε μεγάλη εκτίμηση. Το έργο του μεταφράστηκε στα Αραβικά και τα Λατινικά.
Μιχαήλ Ψελλός : Όπως προαναφέρθηκε, ήταν πολύ σπουδαίος. Έγραψε πολλά έργα για διάφορους τομείς.
Συμεών Σηθ : σύγχρονος του Ψελλού, έργα του οποίου χρησιμοποίησε σα βάση για τα δικά του. Έγραψε ειδικό έργο για να αντικρούσει το Γαληνό. Χρησιμοποιεί ελληνικές, βυζαντινές, περσικές, αραβικές και ινδικές πηγές για τη χρήση φυτικών φαρμάκων.
Δημήτριος Πεπαγωμένος : κατασκεύαζε αλοιφές. Το βιβλίο του κυκλοφόρησε μόνον στα Λατινικά.
Ιωάννης Ακτουάριος : ο τελευταίος σημαντικός ιατρικός συγγραφέας. Με αυτόν φτάνουμε στην κορύφωση κι εμφανίζεται να έχει δικές του απόψεις περισσότερο από τους άλλους. Επηρεάζεται από τον Ιπποκράτη και τους ‘Πνευματικούς’, όπως και από τη δυτική ιατρική.

Ιατροσόφια : εγχειρίδια που αναφέρουν συνοπτικά διάφορες ασθένειες και φάρμακα. Καμιά φορά έχουν το όνομα διάσημων ιατρικών συγγραφέων, προορίζονται για λαϊκή χρήση, είναι πιθανό όμως να τα χρησιμοποιούσαν και στα νοσοκομεία.

 ollthatjazz

ΕΛΠ 22 - Η παρακμή της ελληνικής επιστήμης

Τόμος Β’

 Κεφάλαιο 7 – Η παρακμή της ελληνικής επιστήμης

Τα Αίτια της Παρακμής της Ελληνικής Επιστήμης

Μετά τον 3ο μ.Χ. αι. η ελληνική επιστήμη άρχισε να παρακμάζει. Η δραστηριότητα των λογίων περιορίζεται στη συγγραφή σχολίων, επιτομών και εκλαϊκισμού των κλασικών έργων, που πέρασε στους Άραβες και μετά στην Ευρώπη.

7.1 Τα Αίτια της Παρακμής της Ελληνικής Επιστήμης (256)

 Η ιστορία της ελληνικής επιστήμης μετά τον 3ο μ.Χ. αι αποτυπώνει μια φθίνουσα παραγωγή νέων ιδεών, ενώ η επιστημονική δραστηριότητα αναλώνεται σε σχολιαστικά υπομνήματα και εξηγήσεις των έργων του παρελθόντος. Η δημιουργικότητα μερικών και το δημιουργικό τους πνεύμα είναι απλά η εξαίρεση που επιβεβαιώνει τον κανόνα.
Ο σχολιασμός των έργων δεν ήταν καινούρια δραστηριότητα. Πολλοί παλαιότεροι είχαν ασχοληθεί μαζί του. Η έκταση όμως που αποκτά κατά τη διάρκεια των αιώνων είναι πρωτόγνωρη κι εκφράζει μια άλλη νοοτροπία που διατηρήθηκε μέχρι τον 17ο αι.
Γιατί όμως συνέβη αυτό;

Σημαντικοί παράγοντες, είναι οι πολιτικές, κοινωνικές και οικονομικές αλλαγές που συνέβησαν στον ελληνιστικό κόσμο κατά τη διάρκεια της Ρωμαϊκής κατοχής. Κατά την ελληνιστική περίοδο η επιστήμη ήταν υπόθεση των αυλικών που υποστηρίζονταν από βιβλιοθήκες και βασιλικές χορηγίες. Κάποια στιγμή, οι βασιλείς σταμάτησαν να ενισχύουν οικονομικά, οι πόλεμοι, η βαριά φορολογία, η παρακμή της αγροτικής οικονομίας και η εκμετάλλευση που έφερνε η ρωμαϊκή ηγεμονία έθεσαν τέλος στην ευημερία των ελληνιστικών κρατών. Η βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας κάηκε όταν πολιορκούσε την πόλη ο Καίσαρας.
Βέβαια, όλα αυτά δεν ήταν οι μόνοι λόγοι. Η επιστήμη ήταν ανέκαθεν έργο λίγων ατόμων.

7.1.1  Η Διακοπή της Προφορικής Παράδοσης (257)

 Με την προφορική παράδοση δεν έχουμε ασχοληθεί ιδιαίτερα. Πρέπει όμως να πούμε πως παράλληλα με τα γραπτά έχουμε και μια προφορική παράδοση επικοινωνίας. Άλλωστε, τα κείμενα της αρχαίας επιστήμης ήταν γραμμένα με τρόπο που εξυπηρετούσε αυτήν την προφορική παράδοση, διότι η ερευνητική παράδοση πρέπει να συνοδεύεται από εκπαιδευτική δραστηριότητα.
Όσο η προφορική παράδοση υπήρχε, τα πράγματα πήγαιναν καλά. Όταν όμως απέμειναν τα βιβλία σκέτα, η αφομοίωση του έργου των παλαιότερων άρχισε να γίνεται δύσκολη. Με αυτά τα δεδομένα, σημαντικοί λόγιοι όπως ο Πρόκλος είχαν μεν τα κείμενα, δεν είχαν όμως την προφορική παράδοση που τα συνόδευε. Έτσι, κρίθηκε αναγκαία η συγγραφή σχολίων που επεξηγούσαν κι ανέλυαν σκοτεινά σημεία των κειμένων, σύμφωνα πάντα με το σχολιαστή.

7.1.2 Ο Νεοπλατωνισμός και ο Χριστιανισμός (258)

 Νεοπλατωνισμός : φιλοσοφικό ρεύμα που άκμασε στην Αλεξάνδρεια, την Αθήνα και αλλού. Είχε φυσικά ως βάση τον Πλάτωνα, συμπεριέλαβε όμως και άλλες δοξασίες.
Νεοπυθαγορισμός : αντίστοιχο αλλά μικρότερο σε εμβέλεια, είχε τις βάσεις του τον Πυθαγόρα.
Και τα δύο ρεύματα είχαν να κάνουν με τη φιλοσοφία της αποκάλυψης. Αυτό σημαίνει πως οι βαθύτερες αλήθειες δεν αποκτώνται με την έρευνα, την εμπειρία και την παρατήρηση ή τον ορθό λόγο, αλλά αποκαλύπτονται από το θεό. Κατά τους οπαδούς του Νεοπλατωνισμού, τα έργα των σοφών του παρελθόντος ήταν προϊόντα τέτοιας αποκάλυψης άρα εκεί έπρεπε να αναζητηθεί η αλήθεια. Με βάση αυτό, η αναζήτηση της αλήθειας γινόταν μέσα από τη μελέτη, την εμβάθυνση και το σχολιασμό των παλαιότερων έργων. Η έρευνα της φύσης και η μαθηματική έρευνα βαθμιαία εξασθένησαν και τελικά διακόπηκαν.
Χριστιανισμός : από ιουδαϊκή αίρεση έγινε σημαντική θρησκευτική δύναμη και τελικά, επίσημη θρησκεία του κράτους. Ο ρόλος του είναι αντικείμενο διχογνωμίας. Άλλοι λένε πως αποτέλεσε μέγιστο εμπόδιο στην ανάπτυξη της επιστήμης, άλλοι πως δεν είχε καμιά αρνητική επίδραση. Εμείς θα πούμε μόνον ότι οι πρώτοι Πατέρες της Εκκλησίας είχαν διαφορετικές στάσεις απέναντι στην αρχαία κληρονομιά. Ενθάρρυναν τη στοιχειώδη εκπαίδευση ως αναγκαία για τη μελέτη και διάδοση της Βίβλου. Επίσης, η επεξεργασία και υπεράσπιση του χριστιανικού δόγματος εναντίον άλλων φιλοσοφικών τάσεων (απολογητική) υποχρέωνε στη μελέτη των λογικών εργαλείων της ελληνικής φιλοσοφίας. Τέλος, δεν έλειψαν και οι λόγιοι που συνέβαλαν στο να μείνει ζωντανή η επιστημονική παράδοση σε δύσκολους καιρούς ενώ η διάσωση της αρχαίας ελληνικής κληρονομιάς οφείλεται κατά πολύ στους βυζαντινούς μοναχούς.
Ο χριστιανισμός πρεσβεύει την αποκάλυψη της αλήθειας, οπότε ισχύουν και για αυτόν όσα και για το Νεοπλατωνισμό. Η ανάδειξή του σε θρησκεία του κράτους συχνά δημιούργησε ένα εχθρικό περιβάλλον για τους εθνικούς, το οποίο οδήγησε και σε διωγμούς. Όπως συνέβη με το κλείσιμο της νεοπλατωνικής ακαδημίας Αθηνών από τον Ιουστινιανό, ή με τη δολοφονία της Υπατίας, τελευταίας εκπροσώπου των Αλεξανδρινών μαθηματικών.

7.3  Επίλογος : Η Διάδοση της Ελληνικής Επιστήμης (268)

 Διακρίνουμε τρεις βασικές οδούς μετάδοσης :
-  Η απευθείας μετάδοση προς τη δυτική Ευρώπη. Τον πρώτο καιρό δεν υπήρχε πρόβλημα πρόσβασης των Ρωμαίων λογίων στην ελληνική επιστήμη. Η διγλωσσία ήταν διαδεδομένη και υπήρχε πλήθος ελλήνων δασκάλων που μετέδιδαν την ελληνική παιδεία. Επίσης, άρχισαν να εμφανίζονται οι πρώτες μεταφράσεις από τα ελληνικά στα λατινικά, που πολλαπλασιάζονταν όσο έφθιναν τα ελληνικά. Αναπτύχθηκε η συγγραφή εγκυκλοπαιδειών και εκλαϊκευτικών συμπιλημάτων. Με την πάροδο των ετών οι συγγραφείς έπαψαν να βασίζονται σε ελληνικές πηγές και στηριζόντουσαν σε προηγούμενα έργα, ουσιαστικά επαναλαμβάνοντάς τα.
-  Η κατεύθυνση προς την Ανατολή : η επίδραση του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού είχε ξεκινήσει από τις εκστρατείες του Μ. Αλεξάνδρου. Σημαντικό ρόλο έπαιξε η θρησκεία, ειδικά ο Νεστοριανισμός, που πρέσβευε την ανθρώπινη φύση του Χριστού. Κύριο αντικείμενο των σχολών αυτών ήταν οι βιβλικές σπουδές και η θεολογία, μελετούνταν όμως ο Αριστοτέλης και άλλοι. Μεγάλος αριθμός κειμένων μεταφράστηκε στα συριακά. Με αυτή τους τη δραστηριότητα, οι Νεστοριανοί επηρέασαν την πνευματική ζωή της Περσίας, συμβάλλοντας στη διάδοση της ελληνικής παιδείας. Όλο αυτό πέρασε στους Άραβες. Με την ανάπτυξη του Ισλάμ αφομοιώθηκαν λαοί και πολιτισμοί και μέσα σε αυτά είχαμε τη μετάφραση στα αραβικά μεγάλου αριθμού ελληνικών κειμένων είτε από τα συριακά, είτε από τα ελληνικά.
-  Η Βυζαντινή οδός : το Βυζάντιο αντιστάθηκε στο Ισλάμ για 800 χρόνια. Τα αρχαία κείμενα διασώθηκαν απευθείας στην ελληνική, πρόκειται όμως για κείμενα που επέλεξαν οι βυζαντινοί, όχι όλα. Περιορίστηκαν τέλος, στην πιστή αντιγραφή και όχι στην ανακάλυψη νέων αποτελεσμάτων, όπως έκαναν οι Άραβες.

ollthatjazz

ΕΛΠ 22 - Η αρχαία ελληνική ιατρική

Τόμος Β'

Κεφάλαιο 6 – Η Αρχαία Ελληνική Ιατρική

 

6.1  H Πρώιμη περίοδος (218)

Η αρχή της ελληνικής ιατρικής δε μπορεί να τοποθετηθεί χρονικά. Ιατρικές αναφορές έχουμε στις παλαιότερες πηγές μας, όπως τα Ομηρικά έπη. Σε αυτά όπως και σε άλλα κείμενα περιγράφονται και παλαιότερες πράξεις, ενώ αναφέρονται ιδιότητες και καταστάσεις του ανθρώπινου σώματος και της ψυχής.
Η ιατρική δε μπορεί να περιοριστεί στα όρια της επιστήμης ή ως σύνολο θεωρητικών γνώσεων. Ήταν και είναι απόλυτα συνδεδεμένη με πρακτικές που έχουν στόχο την ίαση και την ανακούφιση των αρρώστων. Τέτοιου είδους φορείς στην Ελλάδα ήταν:
- Οι Λαϊκοί Θεραπευτές : άνθρωποι που προμήθευαν με βότανα ασθενείς και γιατρούς, οι λεγόμενοι ‘ριζοτόμοι’ και ‘φαρμακοπώλαι’. Πολλές φορές έδιναν και οι ίδιοι οδηγίες, εκτελούσαν θεραπείες και αρκετοί είχαν σημαντικό κύρος.
- Ασκληπιεία : ιεροί χώροι αφιερωμένοι στον Ασκληπιό ή και σε άλλους θεούς ή ήρωες. Οι άρρωστοι που πήγαιναν εκεί ακολουθούσαν διάφορες διαδικασίες όπως δεήσεις, θυσίες, λουτρά, κ.α. Τελικό στάδιο ήταν η εγκοίμιση, ο ύπνος δηλαδή σε ειδικό χώρο, όπου εμφανιζόταν ο θεός κι εκτελούσε τη θεραπεία ή έδινε οδηγίες στον άρρωστο. Έτσι τουλάχιστον μας πληροφορούν οι πηγές. Το κύρος των Ασκληπιείων ήταν πολύ μεγάλο κι έχαιραν του απόλυτου σεβασμού και θαυμασμού.
- Επιστήμονες γιατροί : τα ομηρικά έπη αναφέρουν αρκετούς διάσημους γιατρούς και τον Ασκληπιό φυσικά. Εμείς όμως ονομάζουμε έτσι τους ‘επιστήμονες’ γιατρούς που εμφανίζονται μαζί με την αρχαία ελληνική φιλοσοφία, τον 6ο ή 7ο αι. Τότε δημιουργούνται και οι δυο παλαιότερες ιατρικές σχολές, της Κνίδου και της Κω, στην οποία ανήκε και ο Ιπποκράτης.

 6.2  Ιπποκρατική Ιατρική (221)

 
Η ύπαρξη του Ιπποκράτη είναι αναμφισβήτητη και αναφέρεται σε κλασικά κείμενα. Από αυτές φαίνεται πως είχε τεράστιο κύρος και ήταν το πρότυπο του σοφού γιατρού. Το χαρακτηρισμό ‘πατέρας της Ιατρικής’ τον διατηρεί συνεχώς από τότε. Για τη ζωή του δεν ξέρουμε πολλά, παρά μόνον πως γεννήθηκε στην Κω το 460 π.Χ., ανήκε στο γένος των Ασκληπιαδών (μακρινός απόγονος του Ασκληπιού), οι γονείς του λέγονταν Ηρακλείδης και Φαιναρέτη, ενώ γιατροί ήταν οι δυο γιοι του (Δράκων και Θεσσαλός) όπως και ο γαμπρός του, Πόλυβος. Ταξίδεψε σε πολλά μέρη και πέθανε στη Λάρισσα το 380 π.Χ.

6.2.1  Η ‘Ιπποκρατική Συλλογή’

Πρόκειται για ένα σύνολο κειμένων που αποδίδονται στον Ιπποκράτη και τα οποία συγκροτήθηκαν σε συλλογή από τους Αλεξανδρινούς, οπότε και δόθηκαν οι τίτλοι που παραμένουν αναλλοίωτοι μέχρι σήμερα. Γενικώς παραδεχόμαστε πως δε γράφτηκαν όλα τα κείμενα από τον Ιπποκράτη, ίσως και κανένα. Από το περιεχόμενό τους μάλλον γράφτηκαν και από πολλούς, διαφορετικούς συγγραφείς. Πάντως, όλα τα κείμενα βρίσκονται σε ένα κοινό κλίμα όσον αφορά την κοσμοθεωρία, τις βασικές αντιλήψεις για τον κόσμο, τον άνθρωπο, την αρρώστια και τη θεραπεία.

Η συλλογή περιλαμβάνει 60 περίπου έργα, τα οποία αντιστοιχούν σε διάφορους κλάδους της σημερινής ιατρικής ή σε επιστήμες που σχετίζονται με αυτήν. Υπάρχουν έργα που αναφέρονται στη δομή και λειτουργία του οργανισμού, σε ασθένειες κ.α.
 
6.2.2  Ιπποκρατική Ιατρική και Φιλοσοφία (223)

Η Ιπποκρατική συλλογή εκφράζει απόψεις και αντιλήψεις που χαρακτηρίζονται φιλοσοφικές, με την έννοια της φυσικής φιλοσοφίας. Υπάρχουν αναφορές και σε άλλους κλάδους, όπως η ηθική, η οποία αναφέρεται στην ιατρική και τη στάση του γιατρού απέναντι στον άρρωστο.
Περί Αρχαίης Ιητρικής : ο συγγραφέας αντιμάχεται τις φιλοσοφικές αντιλήψεις της εποχής του και τις θεωρεί ακατάλληλες για την ιατρική, την οποία χαρακτηρίζει ως ‘τέχνη’. Βέβαια, οι επικρίσεις του αφορούν συγκεκριμένες αντιλήψεις και ο ίδιος διατυπώνει άλλες φιλοσοφικές απόψεις για τον ανθρώπινο οργανισμό. Θα τις δούμε παρακάτω. Ένα μεγάλο μέρος του έργου, έχει να κάνει με τις ιατρικές μεθόδους που πρέπει να ακολουθεί κάθε γιατρός για να αποκτήσει τις απαραίτητες γνώσεις.
Οι αντιλήψεις των Ιπποκρατικών κειμένων, σχετίζονται με σύγχρονους ή παλαιότερους φιλόσοφους.

Οι Πυθαγόρειοι και η Ιατρική

Κάποιες αντιλήψεις των Πυθαγόρειων επηρέασαν σημαντική την ανάπτυξη της ελληνικής ιατρικής. Τα Ιπποκρατικά κείμενα δίνουν μεγάλη σημασία στη διατροφή και τον τρόπο διαβίωσης, όπως και οι Πυθαγόρειοι. Επίσης, η σημασία των ακέραιων αριθμών αντικατοπτρίζεται στο γεγονός πως τα Κείμενα αναφέρονται σε ορισμένες ημέρες μετά την έναρξη της αρρώστιας, οι οποίες είναι κρίσιμες για την πορεία του αρρώστου. Κυριότερος Πυθαγόρειος γιατρός ήταν ο Αλκμαίων ο Κροτωνιάτης, που έγραψε συγγράμματα και υποστήριξε πρώτος τον κεντρικό ρόλο του εγκεφάλου.

6.2.3  ‘Συστατικά’ του Κόσμου και ‘συστατικά’ του ανθρώπου

Το ερώτημα της έσχατης πραγματικότητας και τα τελικά συστατικά του κόσμου, απασχόλησε την ελληνική φιλοσοφία από τον 6ο αι. Είδαμε πως ο Εμπεδοκλής ο Ακραγαντίνος (που ήταν και γιατρός) ήταν αυτός που μίλησε για τα ‘ριζώματα’ και ανέπτυξε τη θεωρία των τεσσάρων στοιχείων (η γη, ο αέρας, η φωτιά, το νερό).
Δεύτερη ομάδα ‘συστατικών’ που αφορούν τώρα το ανθρώπινο σώμα, είναι οι χυμοί. Η σχετική αντίληψη που επικράτησε είναι από το Περί φύσιος ανθρώπου.
Οι χυμοί είναι τέσσερις :
-Αίμα : Το αίμα αυξάνεται την άνοιξη.
-Φλέγμα : βλεννώδεις και παρόμοιες εκκρίσεις. Αυξάνεται το χειμώνα.
-Ξανθή χολή : χολώδη υγρά. Αυξάνεται το καλοκαίρι
-Μαύρη χολή : δεν έχουμε κάτι που να της αντιστοιχεί σήμερα αλλά αυξάνεται το φθινόπωρο.

Κοινά χαρακτηριστικά του κόσμου και του ανθρώπου, είναι οι τέσσερις βασικές ποιότητες :
-θερμό
-ψυχρό
-ξηρό
-υγρό
Μια ποιότητα είναι κάτι που αντιλαμβανόμαστε άμεσα με τις αισθήσεις μας.
Όπως θα είδατε, τα στοιχεία, οι χυμοί και οι βασικές ποιότητες, αποτελούν τετράδες. Στα Ιπποκρατικά κείμενα υπάρχουν κι άλλες, όπως τα τέσσερα σημεία του ορίζοντα οι τέσσερις εποχές του έτους, οι τέσσερις ηλικίες του ανθρώπου, τα τέσσερα βασικά όργανα (εγκέφαλος, καρδιά, ήπαρ, σπλήνας). Η τετράδα είναι σημαντική στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία, ιδιαίτερα στον Πυθαγόρα.

Υπάρχουν διάφορες συνδέσεις ανάμεσα σε στοιχεία, χυμούς και ποιότητες. Το τελικό σχήμα των συνδυασμών αυτών οφείλεται στο μεταγενέστερο Γαληνό, χωρίς να έρχεται σε αντίφαση με τα Ιπποκρατικά κείμενα. Στο σχήμα του εγχειριδίου βλέπουμε αντιστοιχία μεταξύ στοιχείου και χυμού. Επίσης, κάθε χυμός συνδέεται με ένα κύριο όργανο. Κάθε στοιχείο και χυμός συνδέεται με δύο από τις βασικές ποιότητες που χαρακτηρίζουν και το στοιχείο και το χυμό.

Ζεύγη αντιθέτων : σύμφωνα με τα παραπάνω δημιουργούνται ζεύγη αντιθέτων. Θερμό – ψυχρό και ξηρό – υγρό. Αυτό επεκτείνεται και στα στοιχεία με τους χυμούς. Μπορούμε έτσι να υποστηρίξουμε πως η Ιπποκρατική θεώρηση του κόσμου και του ανθρώπου βασίζεται σε ζεύγη αντιθέτων ενώ οι τετράδες βγαίνουν από τους μεταξύ τους συνδυασμούς. Αυτό αποδεικνύεται και από το γεγονός ότι ο συγγραφέας επικεντρώνεται σε ένα μόνο ζεύγος κάθε φορά.

6.2.4  Στοιχεία, Χυμοί και Ποιότητες στην υγεία και στην αρρώστια (227)

Οι αλληλεπιδράσεις μεταξύ στοιχείων, χυμών και ποιοτήτων καθορίζουν την υγεία και την αρρώστια. Όταν όλα είναι αρμονικά, είμαστε υγιείς, όταν είναι δυσαρμονικά αρρωσταίνουμε.
Η Ιπποκρατική ιατρική στρέφεται περισσότερο στους χυμούς και στις μεταξύ τους αλληλεπιδράσεις.
- η θεωρία των χυμών διατηρήθηκε και μεταδόθηκε με σαφήνεια στους μεταγενέστερους.
- η εικόνα αυτή συμβαδίζει περισσότερο με τις σημερινές αντιλήψεις, αν δεχτούμε πως οι χυμοί αποτελούν τη χημική σύσταση του ανθρώπου. Δείτε το απόσπασμα του Περί φύσιος ανθρώπου.

Κράσις = ή κρήσις ιωνικά. Σημαίνει την ανάμειξη. Στη νεότερη ιατρική ο όρος είναι ιδιοσυγκρασία. Όταν βλέπουμε αυτόν τον ορισμό, λαμβάνουμε υπόψη μας την ανάμειξη υγρών, όπου τα μέρη δε διακρίνονται πλέον μεταξύ τους και προκύπτει ομοιόμορφο αποτέλεσμα.
Μείξις = η ανάμειξη στερεών σωμάτων στην οποία διακρίνονται τα αναμειγμένα μέρη.

Σε κάθε άνθρωπο επικρατεί κι ένας χυμός, που καθορίζει σημαντικά τις ιδιότητες και τις αρρώστιες του. Επίσης, κάθε εποχή αυξάνεται και διαφορετικός χυμός. Οι μεταβολές αυτές προκαλούν διαφορετικές για κάποια εποχή, αρρώστιες.
Σε άλλα κείμενα το βασικό σχήμα αλληλεπίδρασης είναι μεταξύ νερού και φωτιάς. Στο Περί αρχαίης Ιητρικής ο συγγραφέας αναφέρεται σε πλήθος ‘εξειδικευμένων ποιοτήτων’ ή ‘εξειδικευμένων συστατικών’, όπως το πικρό, το γλυκό κτλ.

6.2.5  Ένα παράδειγμα Ιπποκρατικού Κειμένου : το βιβλίο Περί Ιερής Νόσου (228)

Με το όνομα ‘Ιερή Νόσος’ εννοούμε την επιληψία. Το βιβλίο αυτό θεωρείται πολύ σημαντικό επειδή:
1.αποκρούει την άποψη πως η νόσος αυτή προερχόταν από τους θεούς (εξ ου και το όνομα) και θεωρεί πως προέρχεται από φυσικά αίτια.
2.τοποθετεί τον εγκέφαλο ως κεντρικό όργανο για τη σωματική και ψυχική ζωή του ανθρώπου.
Ο συγγραφέας θέτει τις βάσεις για μια επιστημονική προσέγγιση. Από όσο ξέρουμε, η εγκεφαλοκεντρική αντίληψη διατυπώθηκε πρώτα από τον Αλκμαίωνα τον Κροτωνιάτη αλλά μεταδόθηκε στους νεώτερους μέσω της Ιπποκρατικής συλλογής. Ο συγγραφέας αρνείται πως η ασθένεια προέρχεται από τους θεούς και τη θεωρεί ασεβή αντίληψη, διότι από τους θεούς περιμένουμε το καλό και τη θεραπεία, όχι την αρρώστια.
Για να δούμε λοιπόν βαθύτερα τις απόψεις του συγγραφέα :
Ο ρόλος του φλέγματος : το φλέγμα συνδέεται με τον εγκέφαλο και προέρχεται από αυτόν. Ο εγκέφαλος πρέπει να καθαρθεί από το φλέγμα και αυτό γίνεται στην εμβρυακή ηλικία. Αν δε συμβεί αυτό, γεννιέται ένας άνθρωπος με φλεγματική ιδιοσυγκρασία και το φλέγμα ρέει και αποβάλλεται μετά τη γέννηση από διάφορα μέρη. Μπορεί να φθάσει στα αυτιά, στα μάτια , τη μύτη, το στόμα και να προκαλέσει αντίστοιχες ασθένειες. Αν αυτά συμβούν στην παιδική ηλικία, υπάρχει ελπίδα να καθαρίσει ο άνθρωπος και να βρει την υγειά του. αν όχι, θα έχει προβλήματα, με μεγαλύτερο αυτό της επιληψίας. Αυτά συμβαίνουν γιατί το φλέγμα παρεμβαίνει στην κίνηση του αέρα μέσα στο ανθρώπινο σώμα.
Η κίνηση του αέρα: με την εισπνοή ο αέρας πηγαίνει πρώτα στον εγκέφαλο, μετά στην κοιλιά, στον πνεύμονα και στις φλέβες κι από κει σκορπίζει μέσα στο σώμα. Ο αέρας που κατεβαίνει στην κοιλιά, απλώς τη δροσίζει.
Ο αέρας που πηγαίνει στον πνεύμονα, στις φλέβες, σε άλλες κοιλότητες και στον εγκέφαλο δίνει στον άνθρωπο τη δύναμη να σκέφτεται και στα μέλη του τη δύναμη να κινούνται.

Εξήγηση των συμπτωμάτων της επιληψίας : Το φλέγμα φράζει τις φλέβες κι εμποδίζει την κίνηση του αέρα. Έτσι, ο άρρωστος χάνει τη φωνή και τη φρόνησή του (τη συνείδηση θα λέγαμε σήμερα) γιατί ο αέρας δεν κυκλοφορεί στις φλέβες. Το αίμα μένει ακίνητο, έτσι τα χέρια εξασθενούν και συσπώνται. Αφού ο αέρας δε φθάνει στο στόμα, οι πνεύμονες αρχίζουν να βράζουν κι έτσι βγάζουμε αφρούς. Αφού ο αέρας έχει αποκλεισθεί, ο άρρωστος κλωτσάει, ενώ το αίμα κυλάει προς τα κάτω και προκαλεί σπασμούς και πόνους.
Το φλέγμα όμως, διακρίνεται επίσης σε ψυχρό και θερμό.

Ο κεντρικός ρόλος του εγκεφάλου: η μοναδική πηγή ηδονής και χαράς, λύπης και στενοχώριας. Χάρις σε αυτόν σκεφτόμαστε, βλέπουμε, ακούμε αλλά και χάρις σε αυτόν τρελαινόμαστε και παραφρονούμε. Όλα προκύπτουν από τον εγκέφαλο. Όταν πάθει κάτι αντίθετο με τη φύση του αρρωσταίνουμε, αλλιώς είμαστε καλά. Ο εγκέφαλος θεωρείται διερμηνέας, μας πληροφορεί για όλα τα φαινόμενα που έχουν την αρχή τους στον αέρα. Εκείνος στέλνει όλα τα μηνύματα στο σώμα.

6.2.6  H Έννοια της ‘Φύσης’ (232)

Ο όρος Φύσις ή Φύσεις έχει κεντρική θέση στα Ιπποκρατικά κείμενα κι έχει να κάνει με :
- ποια είναι τα βασικά (φυσικά) συστατικά του ανθρώπου
- ποιες είναι οι βασικές δυνάμεις του ανθρώπινου οργανισμού
- πως οι δυνάμεις αυτές καθορίζουν τη λειτουργία του
Ο συγγραφέας τονίζει ότι οι χυμοί ‘συνιστούν τη φύση του ανθρώπινου σώματος’. Όταν αλλού αναφέρεται πως ένα φαινόμενο όπως η επιληψία ‘έχει φύσιν’, εννοεί πως έχει φυσικά αίτια, αντίθετα με εκείνους που υποστήριζαν πως τη στέλνει ο θεός. Αυτό το γεγονός δε σημαίνει πως ο συγγραφέας προσπαθεί να εξηγήσει τα πράγματα μηχανιστικά. Τα φυσικά αίτια έχουν χαρακτήρα περισσότερο οργανικό ‘ζωντανό’.
Με την έννοια της φύσης και των φυσικών αιτίων συνδέεται η θεραπευτική δύναμη της φύσης. Δηλαδή, η φύση είναι αυτή που δίνει τη θεραπεία, όχι ο γιατρός, ο οποίος βοηθά και διευκολύνει το έργο της φύσης. Επίσης, η φύση ενός ανθρώπου καθορίζει αν αυτός πρέπει να γίνει γιατρός. Τέλος, ο συγγραφέας διαχωρίζει τις σκοπιμότητες της φύσης από τις σκόπιμες πράξεις των ανθρώπων.

6.2.7  Ο Άνθρωπος και ο Εξωτερικός Κόσμος (233)

Στα Ιπποκρατικά κείμενα ο άνθρωπος βρίσκεται σε συνεχή σχέση και αλληλεπίδραση με το περιβάλλον. Δείτε το παράδειγμα Περί αέρων, υδάτων, τόπων. Αναφέρει πως ανάλογα με τον τόπο, εμφανίζονται συγκεκριμένες ασθένειες σε συγκεκριμένους τύπους ανθρώπων. Εδώ, κύριο ρόλο παίζουν οι άνεμοι και ξαναείδαμε τη σημασία που δίνουν στον αέρα.
Μέσα από αυτό το απόσπασμα, ο συγγραφέας παρουσιάζει την εικόνα μιας μεγάλης ενότητας, ενός συνεχούς, όπου όλα συνδέονται μεταξύ τους. Το περιβάλλον επηρεάζει απευθείας τη σύσταση και τις ιδιότητες του ανθρώπινου οργανισμού.

6.2.8  Εμπειρία και Πείραμα στην Ιπποκρατική Συλλογή (324)

Τα Ιπποκρατικά κείμενα εντυπωσιάζουν, διότι οι συγγραφείς τους δείχνουν να διαθέτουν εξαιρετικές ικανότητες στην παρατήρηση και την περιγραφή φαινομένων. Επίσης, αξιοποιούν στο έπακρο τις παρατηρήσεις τους αυτές, έτσι ώστε να εκτιμήσουν τη λειτουργία του οργανισμού και να καθορίσουν τις απαραίτητες ιατρικές πρακτικές. Αυτό όμως δε σημαίνει ότι η σχέση ενός τέτοιου συγγραφέα ταυτίζεται με αυτήν ενός σημερινού επιστήμονα. Πολλές παρατηρήσεις που εμφανίζονται κατηγορηματικά στα Ιπποκρατικά κείμενα δεν αντιστοιχούν στη σημερινή πραγματικότητα, όπως η αλλαγή του σχήματος ενός πήλινου αγγείου εξαιτίας του νοτιά. Επίσης, υπάρχουν αρκετές περιγραφές που μοιάζουν με πειράματα, αλλά αυτά δεν αναφέρονται ως κάτι από το οποίο προκύπτει γνώση. Η γνώση που κατέχει και μεταδίδει ο συγγραφέας είτε δε θεμελιώνεται, αλλά εκφράζεται δογματικά, είτε προκύπτει από βασικές αρχές για τη φύση των πραγμάτων. Η αναφορά του ‘πειράματος’ γίνεται πρακτικό επιχείρημα για να πεισθούν οι αμφισβητίες.

6.2.9  Η Νοσολογία της Ιπποκρατικής Συλλογής (235)

Στα Ιπποκρατικά κείμενα αναφέρονται αρκετά ονόματα ασθενειών. Αυτό όμως που ενδιαφέρει τους συγγραφείς τους δεν είναι το όνομα, (η διάγνωση) αλλά η πρόβλεψη της πορείας της (πρόγνωση). Αυτό το πετυχαίνουν με τη γνώση της ιδιοσυγκρασίας του αρρώστου, των διαφόρων συμπτωμάτων κ.α. Δηλαδή, η προσέγγιση είναι εξειδικευμένη στον άρρωστο, όχι στην ασθένεια.

6.2.10  Η Θεραπευτική της Ιπποκρατικής Συλλογής (235)

Και η θεραπευτική είναι εξειδικευμένη, λαμβάνοντας υπόψη τους παράγοντες της πρόγνωσης. Είναι κατά κύριο λόγο διαιτητική με την ευρεία έννοια της λέξης. Σημαντικό ρόλο παίζει η διατροφή του ασθενούς, αλλά και το είδος της κίνησης, τα λουτρά, κλπ. Ανάλογες οδηγίες λαμβάνουν και οι υγιείς για να μην αρρωστήσουν. Τα φάρμακα (βότανα κυρίως) παίζουν δεύτερο ρόλο. Συχνή είναι η χρήση καθαρτικών και εμετικών φαρμάκων (η θεωρία είναι πως διώχνουν τους χυμούς που προκαλούν τις αρρώστιες) και η αφαίμαξη. Κατά την Ιπποκρατική θεραπευτική, ο γιατρός δηλαδή περιμένει την κατάλληλη χρονική στιγμή για να δράσει. Η στάση αυτή κατηγορήθηκε μεταγενέστερα ως ‘στάση θανάτου’, αναβίωσε όμως συχνά μέσα στους αιώνες, ειδικά όταν οι γιατροί δεν ήταν σίγουροι για τις μεθόδους θεραπείας.

6.3  Ιατρικές και Βιολογικές θεωρίες στον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη (237)

Ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης δεν είναι βέβαια ιατρικοί συγγραφείς, εκφράζουν όμως πολλές σχετικές γνώμες.
Τίμαιος : συγκροτημένες αντιλήψεις για την ανθρώπινη φυσιολογία και τις λειτουργίες, αίτια και ανάπτυξη ασθενειών και δυνατότητες θεραπείας. Κεντρικό ρόλο παίζουν τα τέσσερα στοιχεία (γη, αέρας, νερό, φωτιά). Κάθε διαταραχή στις σχέσεις τους προκαλεί αρρώστια. Το ίδιο και η διαταραχή των χυμών. Μεγάλη σημασία για την υγεία έχει η ‘συμμετρία’ μεταξύ ψυχής και σώματος. Χωρίς αυτήν, η ψυχή προκαλεί νοσήματα στο σώμα και αντίστροφα. Η θεραπευτική του Τίμαιου βασίζεται σε αυτήν τη συμμετρία. Όσοι εργάζονται με το μυαλό πρέπει να ασκούνται κι όσοι ασκούνται πρέπει να μελετούν μουσική και φιλοσοφία. Ο Πλάτων είναι εδώ πολύ επιφυλακτικός στη χρήση φαρμάκων.

Αριστοτέλης:
-Περί γενέσεως και φθοράς : στοιχεία για τη φυσιολογία των ζωντανών οργανισμών και της θρεπτικές λειτουργίες.
-Περί ζώων ιστορίαι : συγκριτική ανατομία και φυσιολογία των ζώων
-Περί ζώων μορίων : σύσταση και δομή του σώματος των ζώων
-Περί ζώων κινήσεως : Ο τρόπος και τα αίτια της κίνησης των ζώων σε σχέση με τις κινήσεις του κόσμου
-Περί ζώων γενέσεως : απόψεις περί κληρονομικότητας
-Περί ψυχής : αναφέρεται στην ανθρώπινη ψυχή αλλά και στην ψυχή του οργανικού κόσμου
-Μικρά φυσικά : μικρές πραγματείες για τις αισθήσεις, την αντίληψη, τον ύπνο, τα όνειρα, την αναπνοή, τη ζωή και το θάνατο
Αυτό που χαρακτηρίζει για τον Αριστοτέλη το ζωντανό κόσμο είναι η ψυχή, οι δυνάμεις της οποίας είναι οι εξής :
-το θρεπτικόν / υπάρχει σε όλους τους οργανισμούς
-το ορεκτικόν / το έχουν και τα ζώα
-το αισθητικόν / το έχουν και τα ζώα
-το κινητικόν κατά τόπον / το έχουν τα ανώτερα ζώα
-το διανοητικόν / μόνον ο άνθρωπος το έχει
Η ψυχή του ανθρώπου αποτελείται από τρία μέρη :
- κατώτερο (αντιστοιχεί στη θρεπτική ψυχή των φυτών)
- ένα που αντιστοιχεί στο ορεκτικόν, το αισθητικόν και το κινητικόν κατά τόπον
- ανώτερη διανοητική ψυχή που την έχει κατ’ αποκλειστικότητα.
Οι απόψεις αυτές επηρέασαν όλους τους μεταγενέστερους συγγραφείς μέχρι και την Αναγέννηση.

6.4  Η Αρχαία Ελληνική Ιατρική μετά τον Ιπποκράτη (239)

Μετά τον Ιπποκράτη, το κύριο χαρακτηριστικό είναι η εμφάνιση ‘Σχολών’. Δηλαδή, ομάδες γιατρών που υποστηρίζουν διαφορετικές κάθε φορά απόψεις. Οι κυριότερες είναι :

6.4.1 Οι Δογματικοί

Υποστήριζαν πως ακολουθούσαν πιστά τον Ιπποκράτη. Είχαν στενή σχέση με τη φιλοσοφία και προσπαθούσαν να θεμελιώσουν την ιατρική θεωρητικά-φιλοσοφικά. Κατά τα άλλα δεν είχαν πολλές ομοιότητες και δύσκολα τους αποκαλούμε Σχολή. Σημαντικότεροι ήταν ο Διοκλής και ο Πραξαγόρας.
Διοκλής : μαθητής του Αριστοτέλη. Έδινε σημασία στην υγιεινή και τα έργα του δίνουν λεπτομέρειες για τη διατροφή και τον τρόπο ζωής που εξασφαλίζει υγεία.
Πραξαγόρας : παρόμοιες αντιλήψεις με τον προηγούμενο, συν του γεγονότος πως μελέτησε πρώτος το σφυγμό και τη σημασία του.

6.4.2  Ηρόφιλος – Ερασίστρατος (239)

Έδρασαν περίπου ταυτόχρονα στην Αλεξάνδρεια κι αναφέρονται κυρίως για τις μελέτες τους στην ανατομία. Περιέγραψαν με αρκετή ακρίβεια διάφορα εσωτερικά όργανα και ονόμασαν αρκετά μέρη τους. Νεώτεροι συγγραφείς αναφέρουν πως έκαναν ανατομίες σε ζωντανούς οργανισμούς, αλλά δε μπορούμε να είμαστε σίγουροι. Με αυτούς τους δύο όμως, η ανατομία αποκτά κεντρικό ρόλο.
Επίσης, με αυτούς απομακρυνόμαστε από την Ιπποκρατική ιατρική. Ο Ηρόφιλος χρησιμοποιεί τις αφαιμάξεις περισσότερο από όσο πρεσβεύει ο Ιπποκράτης. Ο Ερασίστρατος απομακρύνεται τελείως με την Ιπποκρατική ιατρική και διατυπώνει μια μηχανιστική εικόνα για τον ανθρώπινο οργανισμό. Κύριο λόγο παίζουν τα στερεά μέρη του οργανισμού (στερεοπαθολογία σήμερα).

6.4.3 Εμπειριστές (240)

Αυτοί δεν τρέφουν εκτίμηση για τη φιλοσοφία και τις θεωρίες. Είναι ο αντίποδας των δογματικών. Βάση της ιατρικής θεωρούν την εμπειρία του γιατρού, όταν παρακολουθεί την πορεία και τη θεραπεία της αρρώστιας. Δεν τους ενδιαφέρει η ανατομία του νεκρού σώματος. Αποκτούν επιρροή από το 200 π.Χ και ο πιο σημαντικός τους είναι ο Ηρακλείδης.

6.4.4 Μεθοδικοί (241)

Αναπτύχθηκε από Έλληνες γιατρούς στη Ρώμη που άρχισαν να κατοικούν εκεί από το 3ο π.Χ. αι. λόγω του πλούτου που υπήρχε εκεί, όπως και ζήτηση καλών γιατρών. Πρώτος διάσημος ο Ασκληπιάδης από την Προύσσα, μάλλον επηρεασμένος από τον Ερασίστρατο. Στις μηχανιστικές αντιλήψεις του σημαντικό ρόλο παίζουν τα άτομα με την έννοια του Δημόκριτου. Ο οργανισμός έχει πόρους ή σωλήνες μέσα στους οποίους περιπλανιούνται τα άτομα. Αν δεν υπάρχει σωστή αναλογία, τότε αρρωσταίνουμε.
Ο Ασκληπιάδης επηρέασε τους Μεθοδικούς, ιδρυτές τους όμως θεωρούνται ο Θεμίσων και ο Θεσσαλός. Για τους μεθοδικούς όλες οι αρρώστιες είναι αποτέλεσμα της συστολής ή διαστολής των πόρων.
Υπερβολική συστολή των πόρων : status strictus
Υπερβολική χαλάρωση των πόρων : Status laxus
Ενδιάμεση κατάσταση : status mixtus
Δεν ενδιαφέρονται για την ανατομία και τη φυσιολογία. Με την εξέταση διαπίστωναν την κατάσταση των πόρων. Η θεραπευτική τους είχε να κάνει με φυσικά μέσα και υγιεινή και διαιτητική αγωγή.
Άλλος μεθοδικός ήταν ο Σωρανός, που δίνει όμως μεγαλύτερο βάρος στην ανατομία κι αναγνωρίζεται ως σημαντικός μαιευτήρας – γυναικολόγος.

6.4.5  Πνευματικοί

Το πνεύμα το συναντάμε πολύ συχνά στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία από τους Προσωκρατικούς και μετά. Συγγενεύει με τον αέρα ή βρίσκεται μέσα στον αέρα κι έχει ζωοποιητικές ιδιότητες. Μπορούμε να πούμε ότι το πνεύμα είναι λεπτότερη και ανώτερη ύλη. Κατά τη ρωμαϊκή εποχή αποκτά σημαντική θέση στη φιλοσοφία των Στωικών.
Οι πνευματικοί γιατροί θεωρούν πως το πνεύμα παίζει κυρίαρχο ρόλο στον ανθρώπινο οργανισμό τόσο σωματικά, όσο και ψυχικά. Οι διαταραχές του είναι που προκαλούν τις διάφορες ασθένειες.  
Με αυτόν τον τρόπο οι πνευματικοί γιατροί χρησιμοποιούν μεθόδους υγιεινοδιαιτητικής αγωγής, καθώς το πνεύμα υπάρχει παντού (και στις τροφές και στο περιβάλλον). Η έκθεση στον αέρα ή στον ήλιο σημαίνει έκθεση σε διάφορες μορφές πνεύματος. Τα φάρμακα επηρεάζουν το ανθρώπινο πνεύμα.
Το γεγονός πως το πνεύμα βρίσκεται παντού έδωσε την ευκαιρία στους Πνευματικούς να συνδυάζουν αντιλήψεις διαφόρων σχολών, προετοιμάζοντας το δρόμο για τους Εκλεκτικούς.

6.4.6  Εκλεκτικοί (242)

Δεν αποτελούν ενιαία σχολή. Δεν έχουν συγκεκριμένη μέθοδο ή σύστημα. Παίρνουν στοιχεία από όλες τις σχολές, αυτά που θεωρούν χρήσιμα ή αποδεκτά. Εκλεκτικός μπορεί να θεωρηθεί ο Γαληνός.

6.5  Γαληνός (243)

Γεννήθηκε στην Πέργαμο σε πλούσια οικογένεια. Σπούδασε εκεί, στη Σμύρνη και την Αλεξάνδρεια, ιατρική, φιλοσοφία και ρητορική. Ήταν γιατρός στη Ρώμη και προσωπικός του Μάρκου Αυρήλιου και άλλων αυτοκρατόρων. Είναι γνωστές πολλές λεπτομέρειες για τη ζωή του, τόσο ως γιατρός, όσο και ως δημόσιο πρόσωπο. Βέβαια οι πληροφορίες προέρχονται από τον ίδιο και μάλλον τις έχει διογκώσει λίγο. Του άρεσε να αντιμάχεται τις απόψεις των άλλων γιατρών. Πέθανε κάπου μεταξύ 200 και 216. Άφησε μεγάλο συγγραφικό έργο. 130 έργα του σώζονται στα ελληνικά, ενώ άλλα σώζονται σε αραβικές και άλλες μεταφράσεις.
Ασχολείται με όλους τους τομείς της Ιατρικής. Κύρια πηγή του αναφέρει τον Ιπποκράτη που τον θεωρεί δάσκαλο, ενώ τον εαυτό του, άξιο συνεχιστή.
Ο Γαληνός συστηματοποίησε τις θεωρίες των τεσσάρων χυμών και των ποιοτήτων για να έχει η ιατρική του στέρεες φιλοσοφικές βάσεις, λογική δομή και καθόλου αντιφάσεις. Άλλωστε, η σαφήνεια και η λογική του ήταν που έκαναν το έργο του να έχει τόση απήχηση. Το έργο του αναφέρεται επίσης σε εμπειρικά δεδομένα, οι ανατομικές του γνώσεις τον βοηθούν σε αυτό. διενεργούσε ανατομές σε ζωντανά ζώα και κατέγραφε τις αντιδράσεις τους, πολλές φορές μπροστά σε θεατές. Η Ανατομία του έχει λειτουργικό χαρακτήρα. Δεν περιγράφει απλώς κάποιο όργανο, αλλά εξηγεί την κατασκευή του, τους λόγους της κατασκευής του και ποιο σκοπό εξυπηρετεί. Έτσι, θεμελιώνει φιλοσοφικά την ανατομία ενώ μεταφέρει εύκολα τις γνώσεις αυτές στον άνθρωπο. Κατά το 16ο αι. η ανάπτυξη της ανθρώπινης ανατομίας έδειξε πως σε πολλά σημεία ήταν λάθος κι αμφισβητήθηκε η αυθεντία του.

6.6  Η Επίδραση της Αρχαίας Ελληνικής Ιατρικής (246)

Η Αρχαία Ελληνική Ιατρική ήταν η βάση για την ανάπτυξη της δυτικής, μέχρι προσφάτως. Κυριαρχούσε σε όλη τη ρωμαϊκή αυτοκρατορία κι έτσι επηρέασε όλα τα έθνη που την απάρτιζαν. Αργότερα, άμεσα ή έμμεσα, τα κείμενα και οι αντιλήψεις της φτάνουν στη δύση από το Βυζάντιο και τους άραβες. Από τον 11ο αι, όπου ιδρύονται στη Δύση διάφορες ιατρικές σχολές, αρχαία ελληνικά κείμενα, μαζί με αραβικά αποτελούν τα βασικά εγχειρίδια. Προς το τέλος του Μεσαίωνα, μεταφράζονται ακόμα περισσότερα έργα του Γαληνού και του Ιπποκράτη.
Στην Αναγέννηση έχουμε πάλι στροφή προς την Αρχαία Ελληνική Ιατρική.
Αυτά που κυριαρχούν είναι τα έργα του Γαληνού. Ο Ιπποκράτης αναγνωρίζεται βέβαια ως ο ‘πατέρας της Ιατρικής’, αλλά ο Γαληνός είναι αυτός που χρησιμοποιείται. Το ίδιο συμβαίνει και με τα βιβλία αράβων συγγραφέων, κι αυτοί όμως είναι επηρεασμένοι από τους Έλληνες.
Από την Αναγέννηση και μετά αρχίζουν οι αμφισβητήσεις και οι αντιδράσεις. Εμφανίζονται άλλα ιατρικά συστήματα τοποθετημένα σε τελείως άλλες βάσεις. Η διαμάχη διαρκεί μερικούς αιώνες μέχρι που το 19ο αι, όπου μπαίνουν οι βάσεις της σημερινής ιατρικής.

ollthatjazz