ΕΛΠ 22 - Η αρχαία ελληνική ιατρική

Τόμος Β'

Κεφάλαιο 6 – Η Αρχαία Ελληνική Ιατρική

 

6.1  H Πρώιμη περίοδος (218)

Η αρχή της ελληνικής ιατρικής δε μπορεί να τοποθετηθεί χρονικά. Ιατρικές αναφορές έχουμε στις παλαιότερες πηγές μας, όπως τα Ομηρικά έπη. Σε αυτά όπως και σε άλλα κείμενα περιγράφονται και παλαιότερες πράξεις, ενώ αναφέρονται ιδιότητες και καταστάσεις του ανθρώπινου σώματος και της ψυχής.
Η ιατρική δε μπορεί να περιοριστεί στα όρια της επιστήμης ή ως σύνολο θεωρητικών γνώσεων. Ήταν και είναι απόλυτα συνδεδεμένη με πρακτικές που έχουν στόχο την ίαση και την ανακούφιση των αρρώστων. Τέτοιου είδους φορείς στην Ελλάδα ήταν:
- Οι Λαϊκοί Θεραπευτές : άνθρωποι που προμήθευαν με βότανα ασθενείς και γιατρούς, οι λεγόμενοι ‘ριζοτόμοι’ και ‘φαρμακοπώλαι’. Πολλές φορές έδιναν και οι ίδιοι οδηγίες, εκτελούσαν θεραπείες και αρκετοί είχαν σημαντικό κύρος.
- Ασκληπιεία : ιεροί χώροι αφιερωμένοι στον Ασκληπιό ή και σε άλλους θεούς ή ήρωες. Οι άρρωστοι που πήγαιναν εκεί ακολουθούσαν διάφορες διαδικασίες όπως δεήσεις, θυσίες, λουτρά, κ.α. Τελικό στάδιο ήταν η εγκοίμιση, ο ύπνος δηλαδή σε ειδικό χώρο, όπου εμφανιζόταν ο θεός κι εκτελούσε τη θεραπεία ή έδινε οδηγίες στον άρρωστο. Έτσι τουλάχιστον μας πληροφορούν οι πηγές. Το κύρος των Ασκληπιείων ήταν πολύ μεγάλο κι έχαιραν του απόλυτου σεβασμού και θαυμασμού.
- Επιστήμονες γιατροί : τα ομηρικά έπη αναφέρουν αρκετούς διάσημους γιατρούς και τον Ασκληπιό φυσικά. Εμείς όμως ονομάζουμε έτσι τους ‘επιστήμονες’ γιατρούς που εμφανίζονται μαζί με την αρχαία ελληνική φιλοσοφία, τον 6ο ή 7ο αι. Τότε δημιουργούνται και οι δυο παλαιότερες ιατρικές σχολές, της Κνίδου και της Κω, στην οποία ανήκε και ο Ιπποκράτης.

 6.2  Ιπποκρατική Ιατρική (221)

 
Η ύπαρξη του Ιπποκράτη είναι αναμφισβήτητη και αναφέρεται σε κλασικά κείμενα. Από αυτές φαίνεται πως είχε τεράστιο κύρος και ήταν το πρότυπο του σοφού γιατρού. Το χαρακτηρισμό ‘πατέρας της Ιατρικής’ τον διατηρεί συνεχώς από τότε. Για τη ζωή του δεν ξέρουμε πολλά, παρά μόνον πως γεννήθηκε στην Κω το 460 π.Χ., ανήκε στο γένος των Ασκληπιαδών (μακρινός απόγονος του Ασκληπιού), οι γονείς του λέγονταν Ηρακλείδης και Φαιναρέτη, ενώ γιατροί ήταν οι δυο γιοι του (Δράκων και Θεσσαλός) όπως και ο γαμπρός του, Πόλυβος. Ταξίδεψε σε πολλά μέρη και πέθανε στη Λάρισσα το 380 π.Χ.

6.2.1  Η ‘Ιπποκρατική Συλλογή’

Πρόκειται για ένα σύνολο κειμένων που αποδίδονται στον Ιπποκράτη και τα οποία συγκροτήθηκαν σε συλλογή από τους Αλεξανδρινούς, οπότε και δόθηκαν οι τίτλοι που παραμένουν αναλλοίωτοι μέχρι σήμερα. Γενικώς παραδεχόμαστε πως δε γράφτηκαν όλα τα κείμενα από τον Ιπποκράτη, ίσως και κανένα. Από το περιεχόμενό τους μάλλον γράφτηκαν και από πολλούς, διαφορετικούς συγγραφείς. Πάντως, όλα τα κείμενα βρίσκονται σε ένα κοινό κλίμα όσον αφορά την κοσμοθεωρία, τις βασικές αντιλήψεις για τον κόσμο, τον άνθρωπο, την αρρώστια και τη θεραπεία.

Η συλλογή περιλαμβάνει 60 περίπου έργα, τα οποία αντιστοιχούν σε διάφορους κλάδους της σημερινής ιατρικής ή σε επιστήμες που σχετίζονται με αυτήν. Υπάρχουν έργα που αναφέρονται στη δομή και λειτουργία του οργανισμού, σε ασθένειες κ.α.
 
6.2.2  Ιπποκρατική Ιατρική και Φιλοσοφία (223)

Η Ιπποκρατική συλλογή εκφράζει απόψεις και αντιλήψεις που χαρακτηρίζονται φιλοσοφικές, με την έννοια της φυσικής φιλοσοφίας. Υπάρχουν αναφορές και σε άλλους κλάδους, όπως η ηθική, η οποία αναφέρεται στην ιατρική και τη στάση του γιατρού απέναντι στον άρρωστο.
Περί Αρχαίης Ιητρικής : ο συγγραφέας αντιμάχεται τις φιλοσοφικές αντιλήψεις της εποχής του και τις θεωρεί ακατάλληλες για την ιατρική, την οποία χαρακτηρίζει ως ‘τέχνη’. Βέβαια, οι επικρίσεις του αφορούν συγκεκριμένες αντιλήψεις και ο ίδιος διατυπώνει άλλες φιλοσοφικές απόψεις για τον ανθρώπινο οργανισμό. Θα τις δούμε παρακάτω. Ένα μεγάλο μέρος του έργου, έχει να κάνει με τις ιατρικές μεθόδους που πρέπει να ακολουθεί κάθε γιατρός για να αποκτήσει τις απαραίτητες γνώσεις.
Οι αντιλήψεις των Ιπποκρατικών κειμένων, σχετίζονται με σύγχρονους ή παλαιότερους φιλόσοφους.

Οι Πυθαγόρειοι και η Ιατρική

Κάποιες αντιλήψεις των Πυθαγόρειων επηρέασαν σημαντική την ανάπτυξη της ελληνικής ιατρικής. Τα Ιπποκρατικά κείμενα δίνουν μεγάλη σημασία στη διατροφή και τον τρόπο διαβίωσης, όπως και οι Πυθαγόρειοι. Επίσης, η σημασία των ακέραιων αριθμών αντικατοπτρίζεται στο γεγονός πως τα Κείμενα αναφέρονται σε ορισμένες ημέρες μετά την έναρξη της αρρώστιας, οι οποίες είναι κρίσιμες για την πορεία του αρρώστου. Κυριότερος Πυθαγόρειος γιατρός ήταν ο Αλκμαίων ο Κροτωνιάτης, που έγραψε συγγράμματα και υποστήριξε πρώτος τον κεντρικό ρόλο του εγκεφάλου.

6.2.3  ‘Συστατικά’ του Κόσμου και ‘συστατικά’ του ανθρώπου

Το ερώτημα της έσχατης πραγματικότητας και τα τελικά συστατικά του κόσμου, απασχόλησε την ελληνική φιλοσοφία από τον 6ο αι. Είδαμε πως ο Εμπεδοκλής ο Ακραγαντίνος (που ήταν και γιατρός) ήταν αυτός που μίλησε για τα ‘ριζώματα’ και ανέπτυξε τη θεωρία των τεσσάρων στοιχείων (η γη, ο αέρας, η φωτιά, το νερό).
Δεύτερη ομάδα ‘συστατικών’ που αφορούν τώρα το ανθρώπινο σώμα, είναι οι χυμοί. Η σχετική αντίληψη που επικράτησε είναι από το Περί φύσιος ανθρώπου.
Οι χυμοί είναι τέσσερις :
-Αίμα : Το αίμα αυξάνεται την άνοιξη.
-Φλέγμα : βλεννώδεις και παρόμοιες εκκρίσεις. Αυξάνεται το χειμώνα.
-Ξανθή χολή : χολώδη υγρά. Αυξάνεται το καλοκαίρι
-Μαύρη χολή : δεν έχουμε κάτι που να της αντιστοιχεί σήμερα αλλά αυξάνεται το φθινόπωρο.

Κοινά χαρακτηριστικά του κόσμου και του ανθρώπου, είναι οι τέσσερις βασικές ποιότητες :
-θερμό
-ψυχρό
-ξηρό
-υγρό
Μια ποιότητα είναι κάτι που αντιλαμβανόμαστε άμεσα με τις αισθήσεις μας.
Όπως θα είδατε, τα στοιχεία, οι χυμοί και οι βασικές ποιότητες, αποτελούν τετράδες. Στα Ιπποκρατικά κείμενα υπάρχουν κι άλλες, όπως τα τέσσερα σημεία του ορίζοντα οι τέσσερις εποχές του έτους, οι τέσσερις ηλικίες του ανθρώπου, τα τέσσερα βασικά όργανα (εγκέφαλος, καρδιά, ήπαρ, σπλήνας). Η τετράδα είναι σημαντική στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία, ιδιαίτερα στον Πυθαγόρα.

Υπάρχουν διάφορες συνδέσεις ανάμεσα σε στοιχεία, χυμούς και ποιότητες. Το τελικό σχήμα των συνδυασμών αυτών οφείλεται στο μεταγενέστερο Γαληνό, χωρίς να έρχεται σε αντίφαση με τα Ιπποκρατικά κείμενα. Στο σχήμα του εγχειριδίου βλέπουμε αντιστοιχία μεταξύ στοιχείου και χυμού. Επίσης, κάθε χυμός συνδέεται με ένα κύριο όργανο. Κάθε στοιχείο και χυμός συνδέεται με δύο από τις βασικές ποιότητες που χαρακτηρίζουν και το στοιχείο και το χυμό.

Ζεύγη αντιθέτων : σύμφωνα με τα παραπάνω δημιουργούνται ζεύγη αντιθέτων. Θερμό – ψυχρό και ξηρό – υγρό. Αυτό επεκτείνεται και στα στοιχεία με τους χυμούς. Μπορούμε έτσι να υποστηρίξουμε πως η Ιπποκρατική θεώρηση του κόσμου και του ανθρώπου βασίζεται σε ζεύγη αντιθέτων ενώ οι τετράδες βγαίνουν από τους μεταξύ τους συνδυασμούς. Αυτό αποδεικνύεται και από το γεγονός ότι ο συγγραφέας επικεντρώνεται σε ένα μόνο ζεύγος κάθε φορά.

6.2.4  Στοιχεία, Χυμοί και Ποιότητες στην υγεία και στην αρρώστια (227)

Οι αλληλεπιδράσεις μεταξύ στοιχείων, χυμών και ποιοτήτων καθορίζουν την υγεία και την αρρώστια. Όταν όλα είναι αρμονικά, είμαστε υγιείς, όταν είναι δυσαρμονικά αρρωσταίνουμε.
Η Ιπποκρατική ιατρική στρέφεται περισσότερο στους χυμούς και στις μεταξύ τους αλληλεπιδράσεις.
- η θεωρία των χυμών διατηρήθηκε και μεταδόθηκε με σαφήνεια στους μεταγενέστερους.
- η εικόνα αυτή συμβαδίζει περισσότερο με τις σημερινές αντιλήψεις, αν δεχτούμε πως οι χυμοί αποτελούν τη χημική σύσταση του ανθρώπου. Δείτε το απόσπασμα του Περί φύσιος ανθρώπου.

Κράσις = ή κρήσις ιωνικά. Σημαίνει την ανάμειξη. Στη νεότερη ιατρική ο όρος είναι ιδιοσυγκρασία. Όταν βλέπουμε αυτόν τον ορισμό, λαμβάνουμε υπόψη μας την ανάμειξη υγρών, όπου τα μέρη δε διακρίνονται πλέον μεταξύ τους και προκύπτει ομοιόμορφο αποτέλεσμα.
Μείξις = η ανάμειξη στερεών σωμάτων στην οποία διακρίνονται τα αναμειγμένα μέρη.

Σε κάθε άνθρωπο επικρατεί κι ένας χυμός, που καθορίζει σημαντικά τις ιδιότητες και τις αρρώστιες του. Επίσης, κάθε εποχή αυξάνεται και διαφορετικός χυμός. Οι μεταβολές αυτές προκαλούν διαφορετικές για κάποια εποχή, αρρώστιες.
Σε άλλα κείμενα το βασικό σχήμα αλληλεπίδρασης είναι μεταξύ νερού και φωτιάς. Στο Περί αρχαίης Ιητρικής ο συγγραφέας αναφέρεται σε πλήθος ‘εξειδικευμένων ποιοτήτων’ ή ‘εξειδικευμένων συστατικών’, όπως το πικρό, το γλυκό κτλ.

6.2.5  Ένα παράδειγμα Ιπποκρατικού Κειμένου : το βιβλίο Περί Ιερής Νόσου (228)

Με το όνομα ‘Ιερή Νόσος’ εννοούμε την επιληψία. Το βιβλίο αυτό θεωρείται πολύ σημαντικό επειδή:
1.αποκρούει την άποψη πως η νόσος αυτή προερχόταν από τους θεούς (εξ ου και το όνομα) και θεωρεί πως προέρχεται από φυσικά αίτια.
2.τοποθετεί τον εγκέφαλο ως κεντρικό όργανο για τη σωματική και ψυχική ζωή του ανθρώπου.
Ο συγγραφέας θέτει τις βάσεις για μια επιστημονική προσέγγιση. Από όσο ξέρουμε, η εγκεφαλοκεντρική αντίληψη διατυπώθηκε πρώτα από τον Αλκμαίωνα τον Κροτωνιάτη αλλά μεταδόθηκε στους νεώτερους μέσω της Ιπποκρατικής συλλογής. Ο συγγραφέας αρνείται πως η ασθένεια προέρχεται από τους θεούς και τη θεωρεί ασεβή αντίληψη, διότι από τους θεούς περιμένουμε το καλό και τη θεραπεία, όχι την αρρώστια.
Για να δούμε λοιπόν βαθύτερα τις απόψεις του συγγραφέα :
Ο ρόλος του φλέγματος : το φλέγμα συνδέεται με τον εγκέφαλο και προέρχεται από αυτόν. Ο εγκέφαλος πρέπει να καθαρθεί από το φλέγμα και αυτό γίνεται στην εμβρυακή ηλικία. Αν δε συμβεί αυτό, γεννιέται ένας άνθρωπος με φλεγματική ιδιοσυγκρασία και το φλέγμα ρέει και αποβάλλεται μετά τη γέννηση από διάφορα μέρη. Μπορεί να φθάσει στα αυτιά, στα μάτια , τη μύτη, το στόμα και να προκαλέσει αντίστοιχες ασθένειες. Αν αυτά συμβούν στην παιδική ηλικία, υπάρχει ελπίδα να καθαρίσει ο άνθρωπος και να βρει την υγειά του. αν όχι, θα έχει προβλήματα, με μεγαλύτερο αυτό της επιληψίας. Αυτά συμβαίνουν γιατί το φλέγμα παρεμβαίνει στην κίνηση του αέρα μέσα στο ανθρώπινο σώμα.
Η κίνηση του αέρα: με την εισπνοή ο αέρας πηγαίνει πρώτα στον εγκέφαλο, μετά στην κοιλιά, στον πνεύμονα και στις φλέβες κι από κει σκορπίζει μέσα στο σώμα. Ο αέρας που κατεβαίνει στην κοιλιά, απλώς τη δροσίζει.
Ο αέρας που πηγαίνει στον πνεύμονα, στις φλέβες, σε άλλες κοιλότητες και στον εγκέφαλο δίνει στον άνθρωπο τη δύναμη να σκέφτεται και στα μέλη του τη δύναμη να κινούνται.

Εξήγηση των συμπτωμάτων της επιληψίας : Το φλέγμα φράζει τις φλέβες κι εμποδίζει την κίνηση του αέρα. Έτσι, ο άρρωστος χάνει τη φωνή και τη φρόνησή του (τη συνείδηση θα λέγαμε σήμερα) γιατί ο αέρας δεν κυκλοφορεί στις φλέβες. Το αίμα μένει ακίνητο, έτσι τα χέρια εξασθενούν και συσπώνται. Αφού ο αέρας δε φθάνει στο στόμα, οι πνεύμονες αρχίζουν να βράζουν κι έτσι βγάζουμε αφρούς. Αφού ο αέρας έχει αποκλεισθεί, ο άρρωστος κλωτσάει, ενώ το αίμα κυλάει προς τα κάτω και προκαλεί σπασμούς και πόνους.
Το φλέγμα όμως, διακρίνεται επίσης σε ψυχρό και θερμό.

Ο κεντρικός ρόλος του εγκεφάλου: η μοναδική πηγή ηδονής και χαράς, λύπης και στενοχώριας. Χάρις σε αυτόν σκεφτόμαστε, βλέπουμε, ακούμε αλλά και χάρις σε αυτόν τρελαινόμαστε και παραφρονούμε. Όλα προκύπτουν από τον εγκέφαλο. Όταν πάθει κάτι αντίθετο με τη φύση του αρρωσταίνουμε, αλλιώς είμαστε καλά. Ο εγκέφαλος θεωρείται διερμηνέας, μας πληροφορεί για όλα τα φαινόμενα που έχουν την αρχή τους στον αέρα. Εκείνος στέλνει όλα τα μηνύματα στο σώμα.

6.2.6  H Έννοια της ‘Φύσης’ (232)

Ο όρος Φύσις ή Φύσεις έχει κεντρική θέση στα Ιπποκρατικά κείμενα κι έχει να κάνει με :
- ποια είναι τα βασικά (φυσικά) συστατικά του ανθρώπου
- ποιες είναι οι βασικές δυνάμεις του ανθρώπινου οργανισμού
- πως οι δυνάμεις αυτές καθορίζουν τη λειτουργία του
Ο συγγραφέας τονίζει ότι οι χυμοί ‘συνιστούν τη φύση του ανθρώπινου σώματος’. Όταν αλλού αναφέρεται πως ένα φαινόμενο όπως η επιληψία ‘έχει φύσιν’, εννοεί πως έχει φυσικά αίτια, αντίθετα με εκείνους που υποστήριζαν πως τη στέλνει ο θεός. Αυτό το γεγονός δε σημαίνει πως ο συγγραφέας προσπαθεί να εξηγήσει τα πράγματα μηχανιστικά. Τα φυσικά αίτια έχουν χαρακτήρα περισσότερο οργανικό ‘ζωντανό’.
Με την έννοια της φύσης και των φυσικών αιτίων συνδέεται η θεραπευτική δύναμη της φύσης. Δηλαδή, η φύση είναι αυτή που δίνει τη θεραπεία, όχι ο γιατρός, ο οποίος βοηθά και διευκολύνει το έργο της φύσης. Επίσης, η φύση ενός ανθρώπου καθορίζει αν αυτός πρέπει να γίνει γιατρός. Τέλος, ο συγγραφέας διαχωρίζει τις σκοπιμότητες της φύσης από τις σκόπιμες πράξεις των ανθρώπων.

6.2.7  Ο Άνθρωπος και ο Εξωτερικός Κόσμος (233)

Στα Ιπποκρατικά κείμενα ο άνθρωπος βρίσκεται σε συνεχή σχέση και αλληλεπίδραση με το περιβάλλον. Δείτε το παράδειγμα Περί αέρων, υδάτων, τόπων. Αναφέρει πως ανάλογα με τον τόπο, εμφανίζονται συγκεκριμένες ασθένειες σε συγκεκριμένους τύπους ανθρώπων. Εδώ, κύριο ρόλο παίζουν οι άνεμοι και ξαναείδαμε τη σημασία που δίνουν στον αέρα.
Μέσα από αυτό το απόσπασμα, ο συγγραφέας παρουσιάζει την εικόνα μιας μεγάλης ενότητας, ενός συνεχούς, όπου όλα συνδέονται μεταξύ τους. Το περιβάλλον επηρεάζει απευθείας τη σύσταση και τις ιδιότητες του ανθρώπινου οργανισμού.

6.2.8  Εμπειρία και Πείραμα στην Ιπποκρατική Συλλογή (324)

Τα Ιπποκρατικά κείμενα εντυπωσιάζουν, διότι οι συγγραφείς τους δείχνουν να διαθέτουν εξαιρετικές ικανότητες στην παρατήρηση και την περιγραφή φαινομένων. Επίσης, αξιοποιούν στο έπακρο τις παρατηρήσεις τους αυτές, έτσι ώστε να εκτιμήσουν τη λειτουργία του οργανισμού και να καθορίσουν τις απαραίτητες ιατρικές πρακτικές. Αυτό όμως δε σημαίνει ότι η σχέση ενός τέτοιου συγγραφέα ταυτίζεται με αυτήν ενός σημερινού επιστήμονα. Πολλές παρατηρήσεις που εμφανίζονται κατηγορηματικά στα Ιπποκρατικά κείμενα δεν αντιστοιχούν στη σημερινή πραγματικότητα, όπως η αλλαγή του σχήματος ενός πήλινου αγγείου εξαιτίας του νοτιά. Επίσης, υπάρχουν αρκετές περιγραφές που μοιάζουν με πειράματα, αλλά αυτά δεν αναφέρονται ως κάτι από το οποίο προκύπτει γνώση. Η γνώση που κατέχει και μεταδίδει ο συγγραφέας είτε δε θεμελιώνεται, αλλά εκφράζεται δογματικά, είτε προκύπτει από βασικές αρχές για τη φύση των πραγμάτων. Η αναφορά του ‘πειράματος’ γίνεται πρακτικό επιχείρημα για να πεισθούν οι αμφισβητίες.

6.2.9  Η Νοσολογία της Ιπποκρατικής Συλλογής (235)

Στα Ιπποκρατικά κείμενα αναφέρονται αρκετά ονόματα ασθενειών. Αυτό όμως που ενδιαφέρει τους συγγραφείς τους δεν είναι το όνομα, (η διάγνωση) αλλά η πρόβλεψη της πορείας της (πρόγνωση). Αυτό το πετυχαίνουν με τη γνώση της ιδιοσυγκρασίας του αρρώστου, των διαφόρων συμπτωμάτων κ.α. Δηλαδή, η προσέγγιση είναι εξειδικευμένη στον άρρωστο, όχι στην ασθένεια.

6.2.10  Η Θεραπευτική της Ιπποκρατικής Συλλογής (235)

Και η θεραπευτική είναι εξειδικευμένη, λαμβάνοντας υπόψη τους παράγοντες της πρόγνωσης. Είναι κατά κύριο λόγο διαιτητική με την ευρεία έννοια της λέξης. Σημαντικό ρόλο παίζει η διατροφή του ασθενούς, αλλά και το είδος της κίνησης, τα λουτρά, κλπ. Ανάλογες οδηγίες λαμβάνουν και οι υγιείς για να μην αρρωστήσουν. Τα φάρμακα (βότανα κυρίως) παίζουν δεύτερο ρόλο. Συχνή είναι η χρήση καθαρτικών και εμετικών φαρμάκων (η θεωρία είναι πως διώχνουν τους χυμούς που προκαλούν τις αρρώστιες) και η αφαίμαξη. Κατά την Ιπποκρατική θεραπευτική, ο γιατρός δηλαδή περιμένει την κατάλληλη χρονική στιγμή για να δράσει. Η στάση αυτή κατηγορήθηκε μεταγενέστερα ως ‘στάση θανάτου’, αναβίωσε όμως συχνά μέσα στους αιώνες, ειδικά όταν οι γιατροί δεν ήταν σίγουροι για τις μεθόδους θεραπείας.

6.3  Ιατρικές και Βιολογικές θεωρίες στον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη (237)

Ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης δεν είναι βέβαια ιατρικοί συγγραφείς, εκφράζουν όμως πολλές σχετικές γνώμες.
Τίμαιος : συγκροτημένες αντιλήψεις για την ανθρώπινη φυσιολογία και τις λειτουργίες, αίτια και ανάπτυξη ασθενειών και δυνατότητες θεραπείας. Κεντρικό ρόλο παίζουν τα τέσσερα στοιχεία (γη, αέρας, νερό, φωτιά). Κάθε διαταραχή στις σχέσεις τους προκαλεί αρρώστια. Το ίδιο και η διαταραχή των χυμών. Μεγάλη σημασία για την υγεία έχει η ‘συμμετρία’ μεταξύ ψυχής και σώματος. Χωρίς αυτήν, η ψυχή προκαλεί νοσήματα στο σώμα και αντίστροφα. Η θεραπευτική του Τίμαιου βασίζεται σε αυτήν τη συμμετρία. Όσοι εργάζονται με το μυαλό πρέπει να ασκούνται κι όσοι ασκούνται πρέπει να μελετούν μουσική και φιλοσοφία. Ο Πλάτων είναι εδώ πολύ επιφυλακτικός στη χρήση φαρμάκων.

Αριστοτέλης:
-Περί γενέσεως και φθοράς : στοιχεία για τη φυσιολογία των ζωντανών οργανισμών και της θρεπτικές λειτουργίες.
-Περί ζώων ιστορίαι : συγκριτική ανατομία και φυσιολογία των ζώων
-Περί ζώων μορίων : σύσταση και δομή του σώματος των ζώων
-Περί ζώων κινήσεως : Ο τρόπος και τα αίτια της κίνησης των ζώων σε σχέση με τις κινήσεις του κόσμου
-Περί ζώων γενέσεως : απόψεις περί κληρονομικότητας
-Περί ψυχής : αναφέρεται στην ανθρώπινη ψυχή αλλά και στην ψυχή του οργανικού κόσμου
-Μικρά φυσικά : μικρές πραγματείες για τις αισθήσεις, την αντίληψη, τον ύπνο, τα όνειρα, την αναπνοή, τη ζωή και το θάνατο
Αυτό που χαρακτηρίζει για τον Αριστοτέλη το ζωντανό κόσμο είναι η ψυχή, οι δυνάμεις της οποίας είναι οι εξής :
-το θρεπτικόν / υπάρχει σε όλους τους οργανισμούς
-το ορεκτικόν / το έχουν και τα ζώα
-το αισθητικόν / το έχουν και τα ζώα
-το κινητικόν κατά τόπον / το έχουν τα ανώτερα ζώα
-το διανοητικόν / μόνον ο άνθρωπος το έχει
Η ψυχή του ανθρώπου αποτελείται από τρία μέρη :
- κατώτερο (αντιστοιχεί στη θρεπτική ψυχή των φυτών)
- ένα που αντιστοιχεί στο ορεκτικόν, το αισθητικόν και το κινητικόν κατά τόπον
- ανώτερη διανοητική ψυχή που την έχει κατ’ αποκλειστικότητα.
Οι απόψεις αυτές επηρέασαν όλους τους μεταγενέστερους συγγραφείς μέχρι και την Αναγέννηση.

6.4  Η Αρχαία Ελληνική Ιατρική μετά τον Ιπποκράτη (239)

Μετά τον Ιπποκράτη, το κύριο χαρακτηριστικό είναι η εμφάνιση ‘Σχολών’. Δηλαδή, ομάδες γιατρών που υποστηρίζουν διαφορετικές κάθε φορά απόψεις. Οι κυριότερες είναι :

6.4.1 Οι Δογματικοί

Υποστήριζαν πως ακολουθούσαν πιστά τον Ιπποκράτη. Είχαν στενή σχέση με τη φιλοσοφία και προσπαθούσαν να θεμελιώσουν την ιατρική θεωρητικά-φιλοσοφικά. Κατά τα άλλα δεν είχαν πολλές ομοιότητες και δύσκολα τους αποκαλούμε Σχολή. Σημαντικότεροι ήταν ο Διοκλής και ο Πραξαγόρας.
Διοκλής : μαθητής του Αριστοτέλη. Έδινε σημασία στην υγιεινή και τα έργα του δίνουν λεπτομέρειες για τη διατροφή και τον τρόπο ζωής που εξασφαλίζει υγεία.
Πραξαγόρας : παρόμοιες αντιλήψεις με τον προηγούμενο, συν του γεγονότος πως μελέτησε πρώτος το σφυγμό και τη σημασία του.

6.4.2  Ηρόφιλος – Ερασίστρατος (239)

Έδρασαν περίπου ταυτόχρονα στην Αλεξάνδρεια κι αναφέρονται κυρίως για τις μελέτες τους στην ανατομία. Περιέγραψαν με αρκετή ακρίβεια διάφορα εσωτερικά όργανα και ονόμασαν αρκετά μέρη τους. Νεώτεροι συγγραφείς αναφέρουν πως έκαναν ανατομίες σε ζωντανούς οργανισμούς, αλλά δε μπορούμε να είμαστε σίγουροι. Με αυτούς τους δύο όμως, η ανατομία αποκτά κεντρικό ρόλο.
Επίσης, με αυτούς απομακρυνόμαστε από την Ιπποκρατική ιατρική. Ο Ηρόφιλος χρησιμοποιεί τις αφαιμάξεις περισσότερο από όσο πρεσβεύει ο Ιπποκράτης. Ο Ερασίστρατος απομακρύνεται τελείως με την Ιπποκρατική ιατρική και διατυπώνει μια μηχανιστική εικόνα για τον ανθρώπινο οργανισμό. Κύριο λόγο παίζουν τα στερεά μέρη του οργανισμού (στερεοπαθολογία σήμερα).

6.4.3 Εμπειριστές (240)

Αυτοί δεν τρέφουν εκτίμηση για τη φιλοσοφία και τις θεωρίες. Είναι ο αντίποδας των δογματικών. Βάση της ιατρικής θεωρούν την εμπειρία του γιατρού, όταν παρακολουθεί την πορεία και τη θεραπεία της αρρώστιας. Δεν τους ενδιαφέρει η ανατομία του νεκρού σώματος. Αποκτούν επιρροή από το 200 π.Χ και ο πιο σημαντικός τους είναι ο Ηρακλείδης.

6.4.4 Μεθοδικοί (241)

Αναπτύχθηκε από Έλληνες γιατρούς στη Ρώμη που άρχισαν να κατοικούν εκεί από το 3ο π.Χ. αι. λόγω του πλούτου που υπήρχε εκεί, όπως και ζήτηση καλών γιατρών. Πρώτος διάσημος ο Ασκληπιάδης από την Προύσσα, μάλλον επηρεασμένος από τον Ερασίστρατο. Στις μηχανιστικές αντιλήψεις του σημαντικό ρόλο παίζουν τα άτομα με την έννοια του Δημόκριτου. Ο οργανισμός έχει πόρους ή σωλήνες μέσα στους οποίους περιπλανιούνται τα άτομα. Αν δεν υπάρχει σωστή αναλογία, τότε αρρωσταίνουμε.
Ο Ασκληπιάδης επηρέασε τους Μεθοδικούς, ιδρυτές τους όμως θεωρούνται ο Θεμίσων και ο Θεσσαλός. Για τους μεθοδικούς όλες οι αρρώστιες είναι αποτέλεσμα της συστολής ή διαστολής των πόρων.
Υπερβολική συστολή των πόρων : status strictus
Υπερβολική χαλάρωση των πόρων : Status laxus
Ενδιάμεση κατάσταση : status mixtus
Δεν ενδιαφέρονται για την ανατομία και τη φυσιολογία. Με την εξέταση διαπίστωναν την κατάσταση των πόρων. Η θεραπευτική τους είχε να κάνει με φυσικά μέσα και υγιεινή και διαιτητική αγωγή.
Άλλος μεθοδικός ήταν ο Σωρανός, που δίνει όμως μεγαλύτερο βάρος στην ανατομία κι αναγνωρίζεται ως σημαντικός μαιευτήρας – γυναικολόγος.

6.4.5  Πνευματικοί

Το πνεύμα το συναντάμε πολύ συχνά στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία από τους Προσωκρατικούς και μετά. Συγγενεύει με τον αέρα ή βρίσκεται μέσα στον αέρα κι έχει ζωοποιητικές ιδιότητες. Μπορούμε να πούμε ότι το πνεύμα είναι λεπτότερη και ανώτερη ύλη. Κατά τη ρωμαϊκή εποχή αποκτά σημαντική θέση στη φιλοσοφία των Στωικών.
Οι πνευματικοί γιατροί θεωρούν πως το πνεύμα παίζει κυρίαρχο ρόλο στον ανθρώπινο οργανισμό τόσο σωματικά, όσο και ψυχικά. Οι διαταραχές του είναι που προκαλούν τις διάφορες ασθένειες.  
Με αυτόν τον τρόπο οι πνευματικοί γιατροί χρησιμοποιούν μεθόδους υγιεινοδιαιτητικής αγωγής, καθώς το πνεύμα υπάρχει παντού (και στις τροφές και στο περιβάλλον). Η έκθεση στον αέρα ή στον ήλιο σημαίνει έκθεση σε διάφορες μορφές πνεύματος. Τα φάρμακα επηρεάζουν το ανθρώπινο πνεύμα.
Το γεγονός πως το πνεύμα βρίσκεται παντού έδωσε την ευκαιρία στους Πνευματικούς να συνδυάζουν αντιλήψεις διαφόρων σχολών, προετοιμάζοντας το δρόμο για τους Εκλεκτικούς.

6.4.6  Εκλεκτικοί (242)

Δεν αποτελούν ενιαία σχολή. Δεν έχουν συγκεκριμένη μέθοδο ή σύστημα. Παίρνουν στοιχεία από όλες τις σχολές, αυτά που θεωρούν χρήσιμα ή αποδεκτά. Εκλεκτικός μπορεί να θεωρηθεί ο Γαληνός.

6.5  Γαληνός (243)

Γεννήθηκε στην Πέργαμο σε πλούσια οικογένεια. Σπούδασε εκεί, στη Σμύρνη και την Αλεξάνδρεια, ιατρική, φιλοσοφία και ρητορική. Ήταν γιατρός στη Ρώμη και προσωπικός του Μάρκου Αυρήλιου και άλλων αυτοκρατόρων. Είναι γνωστές πολλές λεπτομέρειες για τη ζωή του, τόσο ως γιατρός, όσο και ως δημόσιο πρόσωπο. Βέβαια οι πληροφορίες προέρχονται από τον ίδιο και μάλλον τις έχει διογκώσει λίγο. Του άρεσε να αντιμάχεται τις απόψεις των άλλων γιατρών. Πέθανε κάπου μεταξύ 200 και 216. Άφησε μεγάλο συγγραφικό έργο. 130 έργα του σώζονται στα ελληνικά, ενώ άλλα σώζονται σε αραβικές και άλλες μεταφράσεις.
Ασχολείται με όλους τους τομείς της Ιατρικής. Κύρια πηγή του αναφέρει τον Ιπποκράτη που τον θεωρεί δάσκαλο, ενώ τον εαυτό του, άξιο συνεχιστή.
Ο Γαληνός συστηματοποίησε τις θεωρίες των τεσσάρων χυμών και των ποιοτήτων για να έχει η ιατρική του στέρεες φιλοσοφικές βάσεις, λογική δομή και καθόλου αντιφάσεις. Άλλωστε, η σαφήνεια και η λογική του ήταν που έκαναν το έργο του να έχει τόση απήχηση. Το έργο του αναφέρεται επίσης σε εμπειρικά δεδομένα, οι ανατομικές του γνώσεις τον βοηθούν σε αυτό. διενεργούσε ανατομές σε ζωντανά ζώα και κατέγραφε τις αντιδράσεις τους, πολλές φορές μπροστά σε θεατές. Η Ανατομία του έχει λειτουργικό χαρακτήρα. Δεν περιγράφει απλώς κάποιο όργανο, αλλά εξηγεί την κατασκευή του, τους λόγους της κατασκευής του και ποιο σκοπό εξυπηρετεί. Έτσι, θεμελιώνει φιλοσοφικά την ανατομία ενώ μεταφέρει εύκολα τις γνώσεις αυτές στον άνθρωπο. Κατά το 16ο αι. η ανάπτυξη της ανθρώπινης ανατομίας έδειξε πως σε πολλά σημεία ήταν λάθος κι αμφισβητήθηκε η αυθεντία του.

6.6  Η Επίδραση της Αρχαίας Ελληνικής Ιατρικής (246)

Η Αρχαία Ελληνική Ιατρική ήταν η βάση για την ανάπτυξη της δυτικής, μέχρι προσφάτως. Κυριαρχούσε σε όλη τη ρωμαϊκή αυτοκρατορία κι έτσι επηρέασε όλα τα έθνη που την απάρτιζαν. Αργότερα, άμεσα ή έμμεσα, τα κείμενα και οι αντιλήψεις της φτάνουν στη δύση από το Βυζάντιο και τους άραβες. Από τον 11ο αι, όπου ιδρύονται στη Δύση διάφορες ιατρικές σχολές, αρχαία ελληνικά κείμενα, μαζί με αραβικά αποτελούν τα βασικά εγχειρίδια. Προς το τέλος του Μεσαίωνα, μεταφράζονται ακόμα περισσότερα έργα του Γαληνού και του Ιπποκράτη.
Στην Αναγέννηση έχουμε πάλι στροφή προς την Αρχαία Ελληνική Ιατρική.
Αυτά που κυριαρχούν είναι τα έργα του Γαληνού. Ο Ιπποκράτης αναγνωρίζεται βέβαια ως ο ‘πατέρας της Ιατρικής’, αλλά ο Γαληνός είναι αυτός που χρησιμοποιείται. Το ίδιο συμβαίνει και με τα βιβλία αράβων συγγραφέων, κι αυτοί όμως είναι επηρεασμένοι από τους Έλληνες.
Από την Αναγέννηση και μετά αρχίζουν οι αμφισβητήσεις και οι αντιδράσεις. Εμφανίζονται άλλα ιατρικά συστήματα τοποθετημένα σε τελείως άλλες βάσεις. Η διαμάχη διαρκεί μερικούς αιώνες μέχρι που το 19ο αι, όπου μπαίνουν οι βάσεις της σημερινής ιατρικής.

ollthatjazz

ΕΛΠ 22 - Το απόγειο της αρχαίας ελληνικής επιστήμης

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5

Η Μηχανική Στους Κλασικούς και Ελληνιστικούς Χρόνους

Εισαγωγή (195)

Στην αφήγησή μας για την ιστορία της ελληνικής επιστήμης δεν έχουμε αναφερθεί καθόλου στις πρακτικές εφαρμογές. Η αξιοποίηση των επιστημονικών γνώσεων για την κατασκευή κτιρίων και μηχανών εμφανίζεται πολύ νωρίς. Το 530 ο Ευπαλίνος από τα Μέγαρα έφτιαξε ένα υδραγωγείο στη Σάμο εξορύσσοντας ασβεστόλιθο και από τις δυο πλευρές του λόφου Κάστρο. Οι εργάτες συναντήθηκαν στο μέσον με πολύ μικρή απόκλιση, θαύμα για την εποχή. Καθώς οι αιώνες κυλούσαν, ο ελληνικός πολιτισμός έφτασε σε ένα πολύ υψηλό επίπεδο τεχνικών δυνατοτήτων, με απόγειο την ελληνιστική περίοδο.

G.E.R. Lloyd : Βλέπουμε ότι στα κείμενα των αρχαίων υπάρχουν τρία πράγματα που προκαλούν ιδιαίτερη εντύπωση :
- οι τρόποι επινόησης καινούριων εφαρμογών από τους αρχαίους ξεκινούσαν από έναν περιορισμένο αριθμό απλών, μηχανικών αρχών.
- επιδείκνυαν ιδιαίτερο ενδιαφέρον και για τις θεωρητικές πλευρές της μηχανικής.
- είχαν απόλυτη συνείδηση του γεγονότος ότι οι εφευρέσεις εξυπηρετούσαν τόσο την πρακτική χρησιμότητα, όσο και την ψυχαγωγία. Υπήρξαν αξιοσημείωτες πρόοδοι και στις δύο αυτές πλευρές.
Βέβαια, τα μηχανήματα ευρείας κατανάλωσης ήταν περιορισμένα και μικρής κλίμακας.

Μπορούμε ως πρώτη διαπίστωση να δούμε ότι τα επιτεύγματα στις φυσικές επιστήμες είχαν μικρή επίδραση στη μηχανική. Ήταν η μηχανική που προσέφερε στην ανάπτυξη των φυσικών επιστημών. Αυτό ισχύει μέχρι και το δεύτερο μισό του 19ου αι. Ας μην ξεχνάμε (196) πως στις αρχαίες κοινωνίες η εμπειρική γνώση συσσωρευόταν για 25 αι. περίπου, πριν οι προσωκρατικοί αρχίσουν να ερευνούν τη φύση. Ούτε η Αριστοτελική φυσική ενθάρρυνε τις τεχνικές εφαρμογές. Με τα μαθηματικά έγινε το ακριβώς αντίθετο : οι Έλληνες μηχανικοί ενσωμάτωσαν τη γεωμετρία στην οικοδομική και τη χρησιμοποίησαν κατά κόρον.
Μηχανικοί, στην αρχαία Ελλάδα θεωρούνταν :
- οι αρχιτέκτονες, αυτοί που κατασκεύαζαν κτίρια
- οι σχεδιαστές και κατασκευαστές ανυψωτικών μηχανημάτων
- οι σχεδιαστές και κατασκευαστές πολεμικών μηχανών
- οι σχεδιαστές και κατασκευαστές αντλιών και ειδών άντλησης και μεταφοράς νερού
- οι κατασκευαστές ‘πνευματικών’ ή υδραυλικών μηχανών και αυτομάτων που μιμούνταν ζωντανούς οργανισμούς
-οι κατασκευαστές αστρονομικών οργάνων

5.1 Tα Ελληνιστικά Μαθηματικά (150)

Οι τρεις πιο γνωστοί Έλληνες Μαθηματικοί είναι ο Ευκλείδης, ο Αρχιμήδης και ο Απολλώνιος. Και οι τρεις συνδέθηκαν με την Αλεξάνδρεια κατά τον 3ο π.Χ. αι.
Ευκλείδης : ελάχιστα πράγματα είναι γνωστά. Προηγείται του Αρχιμήδη, ενώ ο Πρόκλος τον αναφέρει ως σύγχρονο του Πτολεμαίου του Α’. Χρονολογείται γύρω στο 300 π.Χ. Μάλλον δίδαξε κιόλας στην Αλεξάνδρεια.
Αρχιμήδης: ο μέγιστος και πολυσχιδέστερος Έλληνας μαθηματικός. Έζησε πολλά χρόνια στις Συρακούσες, στη Σικελία. Δεν ξέρουμε αν επισκέφτηκε την Αλεξάνδρεια, πάντως είχε φίλους που εργάζονταν στο εκεί Μουσείο και αλληλογραφούσε μαζί τους. Πέθανε το 212 π.Χ.
Απολλώνιος : ο μεγάλος γεωμέτρης. Γεννήθηκε στην Πέργη της Παμφυλίας, σπούδασε και έζησε στην Αλεξάνδρεια και ταξίδεψε στην ανατολική Μεσόγειο. Λίγα είναι γνωστά για τη ζωή του. Η ακμή του τοποθετείται την περίοδο του Πτολεμαίου Γ’. Κορυφαίο έργο του είναι το Κωνικά.
Η ελληνιστική περίοδος χαρακτηρίζεται από αλλαγή πνευματικού κλίματος που είναι εμφανής από το εύρος των επιστημονικών ενδιαφερόντων των τριών αυτών μαθηματικών, που ξεπερνά τα θεωρητικά μαθηματικά. Στα έργα του Ευκλείδη περιλαμβάνονται δύο με τίτλο Οπτικά (προοπτική) και Κατοπτρικά (θεωρία της αντανακλάσεως σε κάτοπτρα) και ένα έργο αστρονομίας με τίτλο Φαινόμενα.
Ο Αρχιμήδης ασχολήθηκε με τη θεωρητική και εφαρμοσμένη μηχανική. Ο Απολλώνιος ήταν μεγάλος αστρονόμος.
Γενικά στην ύστερη ελληνιστική τα ‘καθαρά’ μαθηματικά γνώρισαν μάλλον ομαλή εξέλιξη, η ευρύτερή τους έννοια άνθησε ιδιαιτέρως. Άρχισε να ατονεί τότε η πλατωνική διάκριση μεταξύ θεωρητικών μαθηματικών και πρακτικών εφαρμογών. Η γεωμετρική έμπνευση συνδυάζεται με την υψηλή υπολογιστική επιδεξιότητα κι αυτό συμβαίνει ιδιαίτερα στην Αστρονομία.

Τα Στοιχεία του Ευκλείδη  

Πρόκειται για το πιο φημισμένο σύγγραμμα στην ιστορία των Μαθηματικών και από τις μεγαλύτερες της παγκόσμιας γραμματείας. Μόνο η Βίβλος έχει εκδοθεί περισσότερες φορές από τα στοιχεία. Ολόκληρος ο κόσμος έμαθε γεωμετρία από αυτό το βιβλίο. Αν και αναφέρεται ως Στοιχεία, ο τίτλος ήταν μάλλον Στοιχείωσις.
Τι είπε ο Πρόκλος για τη Στοιχείωσι γενικά :
Είναι πολύ δύσκολο για κάθε επιστήμη να ξεχωρίσει και να διατάξει κάποιος κατάλληλα τα «στοιχεία» της. Πρέπει το έργο να μην έχει περιττά στοιχεία που εμποδίζουν τη μάθηση, η επιλογή των στοιχείων να είναι συνεπής και να συμβάλλει στην προσέγγιση του στόχου του έργου. Πρέπει να είναι σαφές και περιεκτικό και να στοχεύει στην κατανόηση των θεωρημάτων στη γενικότερη δυνατή μορφή τους. Εμμέσως πλην σαφώς, εξηγεί τις αρετές των Στοιχείων.
Τα στοιχεία αποτελούνται από 13 κεφάλαια (βιβλία). Ο Ευκλείδης ενσωμάτωσε σε αυτά όλη την μέχρι τότε μαθηματική γνώση, με ελάχιστες εξαιρέσεις. Δημιούργησε ένα έργο με υψηλό βαθμό μεταδοτικότητας και συνέπειας, που υπήρξε το υπόδειγμα για πολλά άλλα έργα.
Το πρώτο βιβλίο ξεκινά με ορισμούς:
-σημείο είναι αυτό που δεν έχει μέρος
-ευθεία είναι μήκος χωρίς πλάτος
Οι ορισμοί δίνουν στον αναγνώστη την αίσθηση του τρόπου χρήσης των μαθηματικών εννοιών μέσα στο έργο. Ακολουθούν τα αιτήματα και οι κοινές έννοιες.
 

Αιτήματα
 

1.Ζητείται να γίνει δεκτό ότι από το οποιοδήποτε σημείο σε οποιοδήποτε σημείο άγεται ευθεία γραμμή
2.Και (ότι) πεπερασμένη ευθεία προεκτείνεται σε ευθεία κατά συνεχή τρόπο
3.Και (ότι) με οποιοδήποτε κέντρο και διάστημα γράφεται κύκλος
4.Και (ότι) όλες οι ορθές γωνίες είναι ίσες μεταξύ τους.
5.Και αν η ευθεία η οποία τέμνει δύο ευθείες σχηματίζει δυο εντός και επί τα αυτά μέρη γωνίες μικρότερες των δυο ορθών, τότε οι δύο ευθείες προεκτεινόμενες επ’ άπειρον, συναντούνται προς εκείνα τα μέρη τους όπου βρίσκονται οι μικρότερες των δύο ορθών.

Κοινές έννοιες
 

1.Τα προς το αυτό ίσα είναι και μεταξύ τους ίσα
2.Και εάν σε ίσα προστεθούν ίσα, τα όλα είναι ίσα
3.Και εάν από ίσα αφαιρεθούν ίσα, αυτά που υπολείπονται είναι ίσα
4.και αυτά που εφαρμόζουν το ένα με το άλλο είναι μεταξύ τους ίσα
5.και το όλον είναι μεγαλύτερο του μέρους

Τα αιτήματα είναι για τον Ευκλείδη βασικές παραδοχές. Οι κοινές έννοιες είναι γενικές προτάσεις, δεκτές σε όλες τις επιστήμες. Θεωρούμε και τις μεν και τις δε ως αξιώματα. Τα αιτήματα είναι γεωμετρικά αξιώματα, οι κοινές έννοιες είναι λογικά αξιώματα. Το σημαντικό είναι πως ολόκληρο το οικοδόμημα της Στοιχείωσις, βασίζεται στα αιτήματα, τις κοινές έννοιες και τους ορισμούς του πρώτου βιβλίου.

5.2 – Η Ελληνιστική Αστρονομία

Τον 3ο π.Χ. αι. εμφανίστηκαν δύο πολύ ενδιαφέρουσες θεωρίες:
1.η ηλιοκεντρική υπόθεση του Αρίσταρχου του Σάμιου και
2.το γεωμετρικό μοντέλο των επικύκλων και των φερόντων κύκλων που αντικατέστησε το μοντέλο ομόκεντρων σφαιρών του Εύδοξου.
Η ηλικοκεντρική υπόθεση του Αρίσταρχου του Σάμιου δε ευώδωσε, αντίθετα το
μοντέλο των επικύκλων και των φερόντων κύκλων κυριάρχησε στην αστρονομία για 1800 χρόνια περίπου.

5.2.1 Η Ηλιοκεντρική Υπόθεση του Αρίσταρχου (185)

Η πιο αξιόπιστη σχετική μαρτυρία προέρχεται από τον Αρχιμήδη στην πραγματεία του Ψαμμίτης. Σύμφωνα με αυτήν, ο Αρίσταρχος πρότεινε ένα σύστημα ηλιοκεντρικό με τον ήλιο να μένει ακίνητος στο κέντρο του κόσμου, ενώ η γη που περιστρέφεται γύρω από τον άξονά της, εκτελεί κυκλική τροχιά γύρω από αυτόν. Η μαρτυρία του Αρχιμήδη είναι πολύ σημαντική, καθώς δεν έχει σωθεί σχεδόν τίποτα από το έργο του Αρίσταρχου (εκτός από ένα μικρό σύγγραμμα με τίτλο ‘Περί μεγεθών και αποστημάτων Ηλίου και Σελήνης, με θέμα τη σύγκριση των αποστάσεων γης-ήλιου και γης-σελήνης).
Πριν τον Αρίσταρχο, και ο Πυθαγόρειος Φιλόλαος απομάκρυνε τη γη από το κέντρο του κόσμου, βάζοντας σε αυτήν τη θέση την Εστία. Ο Αρίσταρχος όμως ήταν ο πρώτος που τοποθέτησε στο κέντρο ολόκληρου του συστήματος τον Ήλιο. Το πρότεινε μάλλον ως μαθηματική υπόθεση. Αυτό προκύπτει από τη συχνή χρήση του ρήματος «υποθέτει» στο απόσπασμα του Αρχιμήδη, όσο και από μια αναφορά του Πλούταρχου 3 αιώνες αργότερα, που λέει πως η ιδέα της περιστροφής και της περιφοράς της γης υποστηρίχθηκε υποθετικά από τον Αρίσταρχο και με βεβαιότητα από το Σέλευκο από τη Σελεύκεια.
Η ηλιοκεντρική θεωρία δε βρήκε υποστηρικτές. Ο Απολλώνιος και ο Ίππαρχος την απέρριψαν, πιστοί στο γεωκεντρικό δόγμα.
Οι λόγοι για την απόρριψή της είναι :
- Δεν ήταν συμβατή με την επικρατούσα αριστοτελική φυσική, τη διδασκαλία περί φυσικών κινήσεων και φυσικών τόπων.
- Υπήρχαν αρκετά αντεπιχειρήματα με βάση απλές παρατηρήσεις, όπως η ταχεία περιστροφή της γης γύρω από τον άξονά της θα είχε εμφανή αποτελέσματα στην κίνηση των σωμάτων
- Μια ενδεχόμενη περιφορά της γης γύρω από τον ήλιο θα μετέβαλλε τη γωνιακή απόσταση δυο οποιωνδήποτε αστέρων όταν θα παρατηρούνταν από διαφορετικά σημεία της τροχιάς της γης. (αστρική παράλλαξη). Η παράλλαξη όμως είναι μικρή και δε μπορούσε να παρατηρηθεί με τα μέσα των αρχαίων. Την παρατηρήσαμε το 19ο αι.
- Η ιδέα της ακίνητης γης στο κέντρο του κόσμου ήταν πέρα από πεποίθηση και θρησκευτική προκατάληψη, έκφραση της πίστης τους στον ιερό χαρακτήρα της γης.

Για τους παραπάνω λόγους, η θεωρία του Αρίσταρχου άσκησε ουσιαστικά καμία επίδραση στην Αρχαιότητα.

5.3.2 Οι Αρχαίοι Έλληνες για τη Μηχανική

Η άποψη των αρχαίων ημών προγόνων για τη μηχανική έχει αποτελέσει αντικείμενο πολλών μελετών. (202) Οι πηγές μας δεν είναι πολλές, μπορούμε όμως να σκεφτούμε διάφορα πράγματα.
Ένας λόγος για τη μικρή ανάπτυξή της στην Αρχαία Ελλάδα, είναι σαφώς η ύπαρξη δούλων, που άμβλυνε την ανάγκη εξεύρεσης τεχνητών μορφών ενέργειας. Οι δούλοι συνδυάζονταν με τη χρήση ζώων κι έτσι δε χρειαζόταν κάτι παραπάνω.
Άλλος λόγος ήταν η περιφρόνηση της χειρωνακτικής εργασίας από τους καλλιεργημένους. Έτσι οι στοχαστές δεν έδειξαν ενδιαφέρον για τη μηχανική. Όσοι εφηύραν μηχανές είχαν θεωρητικές και όχι πρακτικές ανάγκες.
Τέλος, επικρατούσαν συντηρητικές τάσεις που οφείλονταν στον τρόπο μετάδοσης της γνώσης. Ο μαθητευόμενος ακολουθούσε υπάρχουσες τεχνικές και δεν προέβαινε σε καινοτομίες.
Οι πηγές μας χωρίζονται σε δυο κατηγορίες :
- αυτά που γράφτηκαν από συγγραφείς άσχετους με τη μηχανική, όπως ο Αριστοτέλης και ο Πλούταρχος
- αυτά που γράφτηκαν από μηχανικούς, όπως ο Βιτρούβιος

Αριστοτέλης : (203) στο Μετά τα Φυσικά, αναπτύσσει τις ιδέες του για τη διαφορά μεταξύ τέχνης και επιστήμης και της εμπειρίας που μπορεί να οδηγήσει σε γνώση. Αν και φαίνεται πως η εμπειρία δεν είναι κατώτερη της τέχνης (είναι καλύτερο να γνωρίζεις την πράξη πέρα από τη θεωρία), στην ουσία η γνώση και η κατανόηση ανήκουν στην τέχνη και ουχί στην εμπειρία. Έτσι, οι αρχιμηχανικοί είναι σοφότεροι από τους απλούς εργάτες, τους οποίους διδάσκουν.
Όσοι ανακαλύπτουν μηχανές και τεχνικές αξίζουν το θαυμασμό όχι μόνο γιατί βρήκαν κάτι χρήσιμο, αλλά και γιατί θεωρούνται σοφοί και ανώτεροι από τους υπόλοιπους.
Ο φιλόσοφος διαχωρίζει τις τέχνες που στρέφονται στη βιοτική ανάγκη του ανθρώπου από αυτές που στρέφονται στη διασκέδασή του. Θεωρεί σοφότερους αυτούς που στρέφονται στις μηχανές διασκέδασης, διότι οι γνώσεις τους δεν εξαρτώνται από τη χρησιμότητα.
Άγνωστος : μάλλον (204) μαθητής του Αριστοτέλη, αλλά στάθηκε αδύνατο να μάθουμε ποιος είναι. Το έργο εντάσσεται στο αριστοτελικό πνεύμα και στον πρόλογο ο συγγραφέας διευκρινίζει τη μηχανική. Καθώς οι ανθρώπινες ανάγκες απαιτούν συχνά ενέργειες αντίθετες προς τη φύση, τότε, για να αντιμετωπιστούν οι δυσκολίες που θα προκύψουν (αμηχανίες), χρειάζεται η τέχνη. Η τέχνη που μας βοηθά να επιλύσουμε τέτοιες αμηχανίες, είναι η μηχανική. Επικεντρώνεται στην έννοια της χρησιμότητας και αναλύει το μοχλό, την τροχαλία, τη σφήνα και το βαρούλκο. Ο συγγραφέας ασχολείται με τις μαθηματικές αρχές που διέπουν τις μηχανές που εξετάζει. Σκοπός του είναι να δώσει μια θεωρητική ή γεωμετρική εξήγηση. Αν και δε φαίνεται να είναι μηχανικός, αναγνωρίζει την πρακτική χρησιμότητα της μηχανικής.
Άλλες αναφορές έχουμε στα Σχόλια του Πρόκλου, στο πρώτο βιβλίο των Στοιχείων του Ευκλείδη. Εκεί δίνεται ο εξής ορισμός :
«Μηχανική είναι η μελέτη των υλικών αντικειμένων που γίνονται αντιληπτά με την αφή». Χωρίζεται στους εξής κλάδους :
- κατασκευή πολεμικών όπλων
- κατασκευή αυτομάτων
- μελέτες (205) για την ισορροπία και τα κέντρα βάρους
- κατασκευή σφαιρών
- μελέτες για την κίνηση των υλικών σωμάτων.

Πλούταρχος : στο Βίος Μαρκέλλου, δίνει τις απόψεις του για τη σχέση του Αρχιμήδη με τη μηχανική. Θίγει το ρόλο και τη σημασία της μηχανικής στην εποχή του (1ος αι.). σύμφωνα με αυτά που λέει, ο Αρχιμήδης ήταν επιτιμιτικός απέναντι στις μηχανικές εφευρέσεις και δεν ασχολήθηκε με τη συγγραφή σχετικού βιβλίου. Θεωρούσε τους μηχανικούς όπως και κάθε χειρώνακτα, μη ευγενείς και χυδαίους. Ο ίδιος αναλώθηκε στα μαθηματικά. Ήταν ο βασιλιάς Ιέρωνας των Συρακουσών που έστρεψε τον Αρχιμήδη στα υλικά πράγματα, έτσι ώστε να γίνει κατανοητή η τέχνη του. Ζήτησε επιθετικές και αμυντικές μηχανές και τελικά είχε δίκιο, διότι με αυτές αντιμετώπισε το ρωμαϊκό στόλο που ήθελε να τον καταστρέψει.
Αν και η εγκυρότητα του Πλούταρχου δεν είναι απόλυτη, καταλαβαίνουμε σε μεγάλο ποσοστό την απαξίωση των μηχανικών και της εργασίας τους.
 

Βιτρούβιος : Περί Αρχιτεκτονικής. Δίνει πληροφορίες για το επάγγελμα του αρχιτέκτονα, του οποίου η ευθύνη, πέρα από το σχεδιασμό και την επίβλεψη του χτισίματος ενός κτιρίου, ήταν και να εφευρίσκει και να κατασκευάζει διάφορες μηχανές, πολεμικές κυρίως. Το επάγγελμα αυτό απαιτούσε γενική παιδεία όπως φιλοσοφία και μαθηματικά, αλλά και τεχνική εξειδίκευση. Ο Βιτρούβιος αρνείται το ποταπό κέρδος. Εκτιμά την καλή φήμη, παρά τα λεφτά που συνοδεύονται από ατιμία. Αναφέρει τις δυσκολίες στην αναζήτηση εργασίας, τον ανταγωνισμό και τη διαφθορά.
 

Πάππος (ο Αλεξανδρεύς) : Μαθηματική Συναγωγή (206). Περιέχει μηχανικά προβλήματα και προτάσεις για τη γεωμετρία, τη μηχανική και την κατασκευή μηχανών. Η μηχανική είναι χρήσιμη για πολλές και ποικίλες δραστηριότητες και μελετά τα υλικά που συγκροτούν τον κόσμο. Άρα, πρέπει να θαυμάζεται από τους φιλοσόφους και τα μαθηματικά πρέπει να έχουν φιλοσοφία την ενασχόληση με αυτήν. Σύμφωνα με τον Πάππο, οι μηχανικοί της σχολής του Ήρωνα χώριζαν τη μηχανική σε θεωρητικό και ‘χειρουργικό’ (εφαρμοσμένο) μέρος.
Θεωρητικό : αποτελούνταν από τη γεωμετρία, την αριθμητική, την αστρονομία και τη φυσική.
Χειρουργικό : χαλκευτική, οικοδομική, τεκτονική, ζωγραφική και κάθε χειρωνακτική εργασία που σχετίζεται με αυτές.
Όποιος (207) έχει εντρυφήσει σε αυτές από μικρός και είναι έξυπνος, μπορεί να διαπρέψει ως εφευρέτης και κατασκευαστής μηχανών. Καθώς όμως, δεν είναι δυνατόν να είναι κάποιος άριστος σε όλα, θα πρέπει να επιλέξει κάποια από αυτές.
Ο Πάππος ταξινόμησε τις τέχνες ανάλογα και με τη χρησιμότητά τους. Έτσι, διακρίνει τους μηχανικούς σε:
- ‘μαγγανάριους’ : αυτοί που κατασκευάζουν εργαλεία, πολεμικές μηχανές, μηχανές ανέλκυσης βαρών και άντλησης νερού
- ‘θαυμασιουργούς’: αυτοί που κατασκευάζουν μηχανές που προκαλούν έκπληξη και θαυμασμό, ενώ ικανοποιούν την ανάγκη για ψυχαγωγία.
Το δεύτερο μέρος του βιβλίου (208) περιγράφει τις πέντε απλές μηχανές (μοχλός, σφήνα, βαρούλκο, πολύσπαστο και ατέρμων κοχλίας) καθώς και άλλες πιο σύνθετες.

 (ollthatjazz)

ΕΛΠ 22 - Η φυσική και η κοσμολογία του Αριστοτέλη

Κεφάλαιο 4  – Η Φυσική και η Κοσμολογία του Αριστοτέλη

Εισαγωγή

Ο Αριστοτέλης ήταν μια αυθεντία στην ιστορία των επιστημών για περισσότερο από δυο χιλιάδες χρόνια. Ποτέ ξανά δεν εμφανίστηκε κάποιος σαν κι αυτόν. Η διδασκαλία του για την κίνηση που μας ενδιαφέρει εδώ, ξεπεράστηκε μόλις το 17ο αι. Ο χρόνος αυτός δημιουργεί μια δυσκολία στην κατανόησή του, διότι πρέπει να διακρίνουμε τα θέματα που αφορούσαν τον ίδιο (Αριστοτέλης), από εκείνα που αφορούσαν τους διαδόχους του (Αριστοτελισμός).
Το επιστημονικό του έργο έχει μεγάλο εύρος: βιολογία, φυσική ιστορία, γνωσιοθεωρία, λογική ήταν μερικά από αυτά που τον ενδιέφεραν.
Για τον Αριστοτέλη, ο κόσμος είναι πεπερασμένος, κλειστός και ιεραρχημένος. Χωρίζεται δε σε δυο περιοχές πολύ διαφορετικές μεταξύ τους, που διέπονται από διαφορετικούς νόμους η κάθε μια :
-  Υποσελήνια (γήινη) : χώρος που βρίσκεται σε συνεχή μεταβολή. Γέννηση, αύξηση, ελάττωση και παρακμή. Οι φυσικές κινήσεις των σωμάτων στην περιοχή αυτή δεν είναι ομαλές κυκλικές αλλά ευθύγραμμες και πεπερασμένες. Για αυτές τις κινήσεις, η θεωρία του Αριστοτέλη δέχτηκε πολλές κριτικές.
-  Χώρος πέρα από τη σελήνη : χώρος αμετάβλητος και άφθαρτος. Οι κινήσεις των σωμάτων σε αυτό το χώρο είναι τέλειες, ομαλές, κυκλικές.

4.1.  Η Θεωρία της Κίνησης στην Υποσελήνια Περιοχή (135)

Εδώ έχουμε δύο θεμελιώδεις αρχές :

1η Αρχή : Η κίνηση δεν είναι ποτέ αυθόρμητη. Πίσω από κάθε κίνηση επενεργεί μια δύναμη (κινούν) που βρίσκεται συνεχώς σε επαφή με το κινούμενο σώμα.

2η Αρχή : Υπάρχουν δύο είδη κίνησης, η φυσική και η βίαιη (εξαναγκασμένη).
Φυσική κίνηση : πρόκειται για την ελεύθερη κίνηση των σωμάτων προς τους φυσικούς τους τόπους. Είναι ευθύγραμμη και πάντοτε κατακόρυφη, είτε προς τα πάνω, είτε προς τα κάτω.
Βίαιη κίνηση : γίνεται υπό την επίδραση μιας εξωτερικής δύναμης και υποχρεώνει το σώμα να παρεκκλίνει από το φυσικό του. Άρα, κατ’ αρχάς είναι μη ευθύγραμμη. Αυτό όμως δεν είναι απόλυτο. Μια ευθύγραμμη κίνηση μπορεί να είναι βίαιη, αν δεν είναι κατακόρυφη ή η φορά της δεν είναι προς το φυσικό τόπο του σώματος.

Κάθε κίνηση είναι ή βίαιη ή φυσική. Η βίαιη αντιτίθεται στη φύση των σωμάτων, άρα είναι υποδεέστερη της φυσικής κίνησης.
‘Κίνηση’ για τον Αριστοτέλη σημαίνει περισσότερα πράγματα από αυτά που νομίζουμε εμείς. Μπορεί να σημαίνει αλλαγή ουσίας (γένεση και φθορά), αλλαγή μεγέθους (αύξησις και φθίσις), αλλαγή ποιότητας (αλλοίωση) και μετατόπιση, η οποία ενδιαφέρει εμάς εδώ.

Για την αρχή που λέει πως η κίνηση δεν είναι ποτέ αυθόρμητη, ο Αριστοτέλης έπρεπε να εξηγήσει γιατί σε ορισμένες περιπτώσεις η κίνηση εξακολουθεί ακόμη κι όταν το κινούμενο σώμα έχει χάσει επαφή με το κινούν. 

Π.χ. ένα βέλος εκτελεί την κίνησή του ακόμα κι όταν χάσει την επαφή του με τη χορδή που το εξακόντισε. 

Ο Αριστοτέλης απαντά με την «αντιπερίσταση». Το μέσον με το οποίο διενεργείται η κίνηση (εδώ ο αέρας), αναλαμβάνει το ρόλο του κινούντος. Πώς γίνεται αυτό δε μας λέει ακριβώς. Ίσως εννοεί πως ο αέρας που απωθείται από το βέλος γυρίζει πίσω από το βέλος κινώντας το. Η απάντηση αυτή συνάδει με την αρχή πως δεν υπάρχει κίνηση χωρίς συνεχή επενέργεια του κινούντος και πως δεν υπάρχει κενός χώρος (σύμφωνα πάντα με τον Αριστοτέλη).

4.1.1  Η Φυσική Κίνηση (136)

Φύση του σώματος : το κινούν στη φυσική κίνηση. Εξαιτίας της, το σώμα έχει την τάση να κινείται προς το φυσικό τόπο του, μέχρι να τον φτάσει και να βρει την απόλυτη γαλήνη και παντοτινή ηρεμία.
Ποιοι είναι όμως οι φυσικοί τόποι;
Η γήινη – υποσελήνια περιοχή του κόσμου καλύπτεται εξ ολοκλήρου από τη γη, το νερό, τον αέρα και τη φωτιά, τα τέσσερα στοιχεία. Κάθε ένα από αυτά έχει ένα βάρος. Η γη και το νερό είναι τα βαριά (η γη βαρύτερη του νερού), ενώ ο αέρας και η φωτιά είναι τα ελαφρά (η φωτιά ελαφρύτερη του αέρα). Για τα βαριά γη και νερό, η φύση τους είναι να κατέρχονται προς το κέντρο του κόσμου. Για τα ελαφρά φωτιά και αέρα η φύση τους είναι να ανέρχονται προς την περιφέρεια της υποσελήνιας περιοχής. 

Για τον Αριστοτέλη η κινητική συμπεριφορά κάθε σώματος εξαρτάται από τα βαρέα και ελαφρά στοιχεία που το συγκροτούν. Στην ιδανική περίπτωση που δεν υπάρχουν εμπόδια ή ανάμικτα σώματα και τα τέσσερα στοιχεία είναι πλήρως καθαρά και με ολοκληρωμένες τις φυσικές κινήσεις τους, στην υποσελήνια περιοχή θα δημιουργούνταν τέσσερις ομόκεντρες σφαίρες. Κάθε στοιχείο θα κατέληγε στη δική του εν πλήρη ηρεμία. 

Κατά σειρά οι σφαίρες θα ήταν ως εξής (από μέσα προς τα έξω) : 

η σφαίρα της γης, η σφαίρα του νερού, η σφαίρα του αέρα και η σφαίρα της φωτιάς. 

Αυτές οι σφαίρες είναι οι φυσικοί τόποι προς τους οποίους κινούνται όλα τα σώματα.

Οι κανόνες που ρυθμίζουν τη συμπεριφορά ενός σώματος σε φυσική κίνηση είναι δύο:
1.  Όταν δυο σώματα με διαφορετικό βάρος πέφτουν ελεύθερα, ο χρόνος που απαιτείται για να καλυφθεί μια ορισμένη απόσταση είναι αντιστρόφως ανάλογος της βαρύτητάς τους.
2.  Αν δυο σώματα με ίδιο βάρος κινούνται φυσικά, με διαφορετικά μέσα, ο χρόνος που απαιτείται για να καλυφθεί μια ορισμένη απόσταση είναι ανάλογος προς την αντίσταση που προβάλλουν τα μέσα. Η αντίσταση αυτή εξαρτάται από την πυκνότητα των μέσων.

4.1.2  Η Εξαναγκασμένη Κίνηση (137)

Εδώ το κινούν είναι μια εξωτερική δύναμη που υποχρεώνει το σώμα να κινηθεί παρά φύσιν, δηλαδή κάπου εκτός του φυσικού του τόπου. Η εξαναγκασμένη κίνηση παύει όταν παύει η ενέργεια της εξωτερικής δύναμης.

Για τον Αριστοτέλη, κάθε κίνηση πραγματοποιείται εντός ενός μέσου. 

Με βάση αυτό και πιστεύοντας πως η ταχύτητα είναι αντιστρόφως ανάλογη της πυκνότητας του μέσου, απέρριψε τη δυνατότητα κίνησης στο κενό. Αφού η πυκνότητα του κενού είναι μηδέν, η ταχύτητα θα γινόταν απείρως μεγάλη κι αυτό δε γίνεται. Απορρίπτει έτσι την ύπαρξη κενού στο φυσικό κόσμο.
Οι ως άνω κανόνες δεν αντιπαρατίθενται άμεσα στην παρατήρηση. Ο Αριστοτέλης συνδέει την κινητική συμπεριφορά ενός σώματος σε ελεύθερη πτώση με τη βαρύτητά του. Λέει δηλαδή πως η ταχύτητα είναι ανάλογη του βάρους. Αυτό δεν ισχύει στην ελεύθερη πτώση στο κενό. Όταν όμως γίνεται εντός ενός μέσου όπως π.χ. ο αέρας, τότε πράγματι τα βαρύτερα σώματα πέφτουν γρηγορότερα από ότι τα ελαφρύτερα σώματα, έστω κι αν έχουν τις ίδιες διαστάσεις και σχήμα. Αυτό είναι παρατηρησιακό δεδομένο. Επίσης ο Αριστοτέλης διαπιστώνει σωστά πως η κίνηση μέσα σε ένα πυκνό μέσο είναι πιο αργή από ότι η κίνηση σε ένα πιο αραιό.
Οι δυο αυτές προτάσεις συμφωνούν με την ανθρώπινη εμπειρία. Αν κάποιος έλεγε πως η σχέση ταχύτητας – βάρους δεν είναι σχέση αναλόγων ποσών, θα του λέγαμε πως οι προτάσεις αυτές δε δικαιολογούνται εμπειρικά, αλλά στην όλη αντίληψη του φιλοσόφου για τις αναλογίες των στοιχείων των σωμάτων.

Ωστόσο, υπάρχουν μειονεκτήματα σε αυτήν τη θεωρία:
 

Lloyd : η θεωρία αυτή δε διατυπώνεται με όρους επαρκώς αφηρημένους. Υπάρχουν κάποια στοιχεία αφαίρεσης, όπως το γεγονός πως ο Αριστοτέλης δε λαμβάνει καθόλου υπόψη του τη μορφή του κινούμενου σώματος. Δεν την προχώρησε όμως τόσο ώστε να μην συνυπολογίζει στο φαινόμενο της κίνησης τον παράγοντα «αντίσταση του μέσου εντός του οποίου διενεργείται η κίνηση». Είχε ως αρχή πως κάθε κίνηση πραγματοποιείται εντός του μέσου. Με αυτήν την αρχή και με την πίστη πως η ταχύτητα είναι αντιστρόφως ανάλογη της πυκνότητας του μέσου :
1. απέρριψε τη δυνατότητα κίνησης στο κενό. Αφού η πυκνότητα του κενού είναι μηδέν, η ταχύτητα θα γινόταν απείρως μεγάλη και αυτό δε γίνεται.
2. απέρριψε την ίδια την πραγματική ύπαρξη του κενού.
Τα μειονεκτήματα της θεωρίας φαίνονται στα παραδείγματα που χρησιμοποιεί. Όλα είναι παραδείγματα πραγματικά, εμπειρικά, του φυσικού κόσμου. Η νεώτερη θεωρία της κίνησης είναι το παράδειγμα της κίνησης στο κενό, μια κίνηση χωρίς αντίσταση. Ο κόσμος της Νευτώνειας Δυναμικής, ‘κόσμος της Φυσικής’ είναι τελείως διαφορετικός από τον ‘φυσικό κόσμο’ του Αριστοτέλη και της αρχαίας επιστήμης γενικότερα.

Ο Αριστοτέλης δεν έκανε πειράματα για να επιβεβαιώσει τις θεωρίες του. Μια εξήγηση για αυτό δίνει ο David Lindberg που λέει πως ο Αριστοτέλης πίστευε πως η φύση κάποιου πράγματος αποδεικνύεται μέσω της συμπεριφοράς του στη φυσική και αδέσμευτη κατάστασή του. Οποιοιδήποτε τεχνητοί περιορισμοί θα ήταν απλώς παρεμβολές. Αν παρά τις παρεμβολές το σώμα συμπεριφερθεί κανονικά, τότε οι προσπάθειές μας είναι μάταιες. Αν δημιουργήσουμε εμπόδια στην αποκάλυψη της φύσης του αντικειμένου, μαθαίνουμε απλώς ότι μπορούμε να παρέμβουμε στο αντικείμενο με τρόπο που η φύση του να παραμείνει κρυφή. Άρα, το πείραμα δεν θα αποδείκνυε κάτι. Άλλωστε, η πειραματική επιστήμη αναδύθηκε όταν οι φυσικοί φιλόσοφοι άρχισαν να θέτουν τέτοια ερωτήματα στα οποία μπορούσε η ίδια να απαντήσει.

Κι άλλοι άσκησαν κριτική στον Αριστοτέλη. Ο βυζαντινός Ιωάννης Φιλόπονος προσπάθησε να δείξει τις αδυναμίες της θεωρίας του τον 6ο αι. Όπως και να’ χει ο Αριστοτέλης ήταν ο πρώτος που προσέγγισε αυτό το θέμα.

4.2  Οι Κινήσεις των Ουράνιων Σωμάτων

Για τον Αριστοτέλη, η πρώτη ύλη, αυτή που αποτελεί το κάθε τι πάνω στη γη, είναι τα τέσσερα στοιχεία. Για τα ουράνια σώματα όμως, υποστήριζε πως αποτελούνται από κάτι διαφορετικό, από το πέμπτο στοιχείο, την πεμπτουσία (quinta essentia), δηλαδή, τον αιθέρα. Η θεωρία του αυτή επικρίθηκε περισσότερο από κάθε άλλη. 

Ας δούμε τι τον οδήγησε σε αυτήν:
Έπρεπε κατά τη γνώμη του να ερμηνευθούν οι ιδιαίτερες φυσικές κινήσεις των ουράνιων σωμάτων, τα οποία κινούνται σε ομαλές κυκλικές τροχιές. Πως όμως μπορούσαν να εξηγηθούν αυτές οι τροχιές;
Είδαμε πως η φυσική κίνηση των τεσσάρων στοιχείων είναι να κατευθύνονται πάνω ή κάτω και να πλησιάζουν ή να απομακρύνονται από το κέντρο της γης. Μπορούν να αλλάξουν κατεύθυνση, μόνο όμως ως αποτέλεσμα βίαιης κίνησης.
Η κίνηση των ουράνιων σωμάτων είναι αιώνια, άρα δε μπορεί να είναι βίαιη, αλλά φυσική. Οπότε, ένα σώμα με φυσική κίνηση την κυκλική, δε μπορεί να ταυτιστεί με κανένα από τα τέσσερα στοιχεία που δεν έχουν ως φυσική την κυκλική κίνηση. Εδώ παρεμβαίνει ο αιθέρας, ως το στοιχείο εκείνο, του οποίου η φυσική κίνηση είναι η κυκλική.
Μετά τον Αριστοτέλη πολλοί φιλόσοφοι δυσκολεύτηκαν στη θεωρία του πέμπτου στοιχείου ως εξής :
-η θεωρία δεν εξηγούσε τι συμβαίνει στο σύνορο μεταξύ υποσελήνιας περιοχής και του κόσμου των ουράνιων σφαιρών. Στα σύνορα αυτά τα τέσσερα στοιχεία παραχωρούν τη θέση τους στον αιθέρα, το πέμπτο. Πως όμως γίνεται αυτή η μετάβαση;
-Υπάρχει θέμα με τη μετάδοση θερμότητας. Ο ήλιος αποτελείται από αιθέρα, αφού όμως ο αιθέρας δεν έχει τις ιδιότητες των τεσσάρων στοιχείων, δε μπορεί να έχει την ιδιότητα του θερμού. Αν είναι έτσι, πως εξηγείται η θερμότητα που εκπέμπει ο ήλιος προς τη γη;

ollthatjazz

ΕΛΠ 22 - Η Ελληνική Αστρονομία τον 4ο π.Χ. αι.

Τόμος Β' - Κεφάλαιο 3

Η Ελληνική Αστρονομία τον 4ο π.Χ. αι. (109)

Εισαγωγή

Είδαμε προηγουμένως θεωρίες του 6ου και του 5ου αι. που διατυπώθηκαν από τους προσωκρατικούς σχετικά με την κοσμογονία. Το χαρακτηριστικό τους ήταν η προσπάθεια να κατανοήσουν το υλικό σύμπαν και το πλανητικό μας σύστημα με τον ορθολογισμό και όχι τη μυθολογία. Ήταν κυρίως κοσμογονικές και με έντονο φαινομενολογικό και ποιοτικό χαρακτήρα. Μπορεί να έδιναν ερμηνείες για το αίτιο της κίνησης των ουράνιων σωμάτων, δε μιλούσαν όμως ούτε για το είδος της κίνησης ούτε για τη νομοτέλειά της. 

Άλλωστε, η πρόγνωση των μελλοντικών θέσεων των ουράνιων σωμάτων γινόταν με εμπειρικούς κανόνες, προϊόν μακρόχρονης παρατήρησης και όχι με τη χρήση κάποιας κοσμολογικής θεωρίας. 

Το παράδειγμα μιας μαθηματικά θεμελιωμένης κοσμολογίας που θα εξετάσουμε, ανήκει στον Εύδοξο και το γεωμετρικό μοντέλο ομόκεντρων σφαιρών που εισηγήθηκε. Το μοντέλο αυτό, με μικρές ή μεγαλύτερες τροποποιήσεις το υιοθέτησαν οι μαθηματικοί του 4ου αι.

3.1  Ο ρόλος του Πλάτωνα στην ιστορία της αστρονομίας

Το δεύτερο μισό του 5ου αι. η Αθήνα έγινε το κέντρο της πνευματικής ζωής του ελλαδικού χώρου. Αν παλαιότερα η Ιωνία και η Μεγάλη Ελλάδα είχαν τα σκήπτρα, από το Σωκράτη και μετά οι σημαντικότεροι στοχαστές επισκέπτονται και μένουν στην Αθήνα. Τον 4ο αι. δημιουργήθηκαν Σχολές που ενίσχυσαν αυτή την τάση. Η Ακαδημία του Πλάτωνα και το Λύκειον του Αριστοτέλη ήταν δύο από αυτές.
Με τη διδασκαλία του Σωκράτη και των Σοφιστών το ενδιαφέρον της φιλοσοφικής σκέψης μετατοπίζεται από τα κοσμολογικά – φυσικά προβλήματα προς τα πολιτικά και ηθικά. Έχουμε λοιπόν ένα νέο φιλοσοφικό είδος, αυτό που επικεντρώνεται στον άνθρωπο και όχι στον φυσικό κόσμο.
Οι εκπαιδευτικοί μηχανισμοί της εποχής αναπτύσσονται γοργά (λόγω των σοφιστών) και διευρύνεται θεματικά το περιεχόμενό τους. Η ελληνική εκπαίδευση, πέρα από τη γραμματική, τη μουσική και την ποίηση, εμπλουτίζεται με τη φιλοσοφία και τη γεωμετρία.
Όλα αυτά οδήγησαν στον 4ο αι. όπου περνάμε από τις ποιοτικές κοσμογονικές ερμηνείες, στις πρώτες θεωρητικές – γεωμετρικές περιγραφές. Δημιουργείται μια νέα επιστήμη που ονομάζουμε Θεωρητική – Μαθηματική Αστρονομία, σε αντίθεση με την προσωκρατική Εμπειρική – Φυσική Αστρονομία. Αντικείμενο της θεωρητικής αστρονομίας ήταν η γεωμετρική μελέτη και ερμηνεία της κίνησης των ουράνιων σωμάτων με έμφαση στους πλανήτες, και η εξαγωγή ποσοτικών στοιχείων για τη θέση και την κίνησή τους. Η αλλαγή αυτή είχε δραματική επίδραση στην ελληνική επιστήμη και επαναπροσδιόρισε το ρόλο, τις δυνατότητες και τη λειτουργία της επιστήμης στην κατανόηση του υλικού σύμπαντος.
Η ανάγκη να περάσει η αστρονομία από το επίπεδο της εμπειρικής επιστήμης σε αυτό της θεωρητικής εκφράστηκε από τον Πλάτωνα και τους συνεργάτες του, κυρίως από τον Εύδοξο τον Κνίδιο. Ο Εύδοξος δημιούργησε το πρώτο γεωμετρικό μοντέλο για την ερμηνεία της κίνησης των πλανητών, το μοντέλο των «ομόκεντρων σφαιρών».
Στα κείμενά του ο Πλάτων ζητά από τους μελλοντικούς αστρονόμους να υπερβούν την απλή, συστηματική, εμπειρική παρατήρηση των ουράνιων σωμάτων. Προτείνει να χρησιμοποιήσουν τα μαθηματικά και τη γεωμετρία για να ανακαλύψουν την πραγματική φύση της αστρονομίας και γενιά της επιστήμης. Η προτροπή του Πλάτωνα εισακούστηκε και η αστρονομία από εμπειρική τεχνική αναβαθμίστηκε σε επιστήμη, κατά τα πρότυπα της γεωμετρίας.

Οι Πλατωνικές Αντιλήψεις για την Αστρονομία

Εδώ δε μπορούμε να παρουσιάσουμε αναλυτικά τις αστρονομικές απόψεις του Πλάτωνα. Θα περιοριστούμε σε μια περίληψη. Στο έργο του, δύο είναι οι βασικές ιδέες που αφορούν την κίνηση των πλανητών :

1η Ιδέα :
-η ημερήσια κίνηση : η ουράνια σφαίρα κινείται από την ανατολή προς τη δύση. Σε αυτή την κίνηση συμμετέχουν όλα τα ουράνια σώματα, πλανήτες και απλανείς.
-Οι ίδιες κινήσεις των πλανητών επί της εκλειπτικής (η μαθηματική γραμμή που παριστάνει την τροχιά που διαγράφει ο ήλιος στην ουράνια σφαίρα, κατά τη διάρκεια ενός έτους) : η κίνηση εδώ είναι από τη δύση προς την ανατολή (ανάδρομη).

2η Ιδέα :
-ο Ερμής και η Αφροδίτη κινούνται με την ίδια γωνιακή ταχύτητα που κινείται και ο Ήλιος. Δεν απομακρύνονται πολύ από αυτόν και διατρέχουν την εκλειπτική στο ίδιο διάστημα με τον Ήλιο.

Η συμβολή του Πλάτωνα δεν έχει να κάνει τόσο με τις τεχνικές γνώσεις που παρέχει όσο με τις ιδέες που διατυπώνει σχετικά με το πώς πρέπει να διαμορφωθεί η Αστρονομία και τι τύπους ερμηνείας πρέπει να της δίνουν οι αστρονόμοι. Οι απόψεις του αυτές βρίσκονται κυρίως στην Πολιτεία και τον Τίμαιο.

Πολιτεία : στην αναφορά για την εκπαίδευση των Φυλάκων παρουσιάζει εκτενώς τις απόψεις του για την Αστρονομία. Η αληθινή της αξία δε βρίσκεται στην καθημερινή της χρησιμότητα, ούτε στο ότι κατευθύνει την ανθρώπινη διάνοια στα ουράνια σώματα. Βρίσκεται στη δυνατότητα της Αστρονομίας να εκπαιδεύει την ανθρώπινη σκέψη, έτσι ώστε να μπορεί εκείνη να κατανοήσει τις αόρατες πραγματικότητες (που είναι και οι μόνες που υπάρχουν), πέρα από τα αστέρια και τους πλανήτες που είναι απλές ‘απεικονίσεις’. Η μελέτη των ουράνιων σωμάτων, μας βοηθά να αποκτήσουμε την αληθινή γνώση, εκείνη που αφορά τις αληθινές υπάρξεις.

Τίμαιος : εκεί διακρίνει τις αιώνιες Ιδέες (τύπους, μορφές) από το μεταβαλλόμενο κόσμο του γίγνεσθαι. Οι Ιδέες είναι τα πρότυπα από όπου έχει κατασκευαστεί ο μεταβαλλόμενος αυτός κόσμος. Ο Πλάτων θεωρεί πως για κάθε από αυτά τα επίπεδα χρειάζεται διαφορετικό είδος διήγησης. Οι προτάσεις που αναφέρονται στις Ιδέες είναι οριστικές και ακριβείς, ενώ αυτές που αναφέρονται στον κόσμο του γίγνεσθαι και της αλλαγής (εμπειρικός-φυσικός κόσμος) είναι μόνον υποθετικές.

Κύρια στοιχεία του Πλατωνικού κοσμογονικού σχήματος :

1.Πρώτες είναι οι Ιδέες, αιώνια και αμετάβλητα πρότυπα, με βάση τα οποία έχουν κατασκευαστεί όλα τα άλλα. Οι προτάσεις που αναφέρονται σε αυτές (και είναι απαλλαγμένες από λάθη) είναι οριστικές.
2.Τα αντικείμενα του εμπειρικού κόσμου ακολουθούν. Είναι ατελή, υπόκεινται σε συνεχή αλλαγή, γένεση και φθορά και αποτελούν απομιμήσεις των Ιδεών. Οι προτάσεις που αναφέρονται σε αυτά είναι πιθανές και πρόσκαιρες.
3.Ο Δημιουργός είναι η ενεργός αιτία (ποιητικό αίτιο), η δρώσα δύναμη που σχεδιάζει και πλάθει το φυσικό κόσμο.

Ο Πλάτων συνέβαλλε επίσης και στη φυσική επιστήμη της εποχής του, όσον αφορά τα έσχατα συστατικά της ύλης. Στον Τίμαιο αναλύει το φαινόμενο της αλλαγής. Τα αισθητά αντικείμενα είναι μεταβλητά, οπότε δεν πρέπει να προσπαθούμε να περιγράψουμε το κάθε φυσικό στοιχείο (πυρ, ύδωρ, γη, αέρας) σα να είναι κάτι σταθερό. Π.χ. το νερό όταν πήζει γίνεται γη, όταν διαλύεται και διαστέλλεται γίνεται αέρας κι ο αέρας όταν καίγεται γίνεται πυρ. Έτσι, εισάγει τη διάκριση ανάμεσα σε εκείνο που γεννάται και σε εκείνο εντός του οποίου γεννάται. Θεωρεί το τελευταίο ως ‘εκμαγείο’ του γεννώμενου. Έτσι έχουμε τρία γένη οντοτήτων :
1. εκείνο που γεννάται
2. εκείνο μέσα στο οποίο αυτό γεννάται
3. εκείνο, κατ’ απομίμηση του οποίου γεννάται το γεννώμενο
 

Η θεωρία του Πλάτωνα για το γεννώμενο περιέχει στοιχεία από τις θεωρίες του Εμπεδοκλή και των ατομικών. Συνδυάζοντάς τες, διαμορφώνει μια δικιά του, για να δώσει απάντηση στο πρόβλημα των συστατικών της ύλης. Και ο Εμπεδοκλής και ο Πλάτων πιστεύουν πως η ύλη αποτελείται από τέσσερα απλά στοιχεία (ριζώματα), το πυρ, τον αέρα, το ύδωρ και τη γη. Ο Πλάτων, σε αντίθεση με τον Εμπεδοκλή, ταυτίζει το κάθε ρίζωμα με κάποιο κανονικό στερεό. Το πύρ = τετράεδρο, τον αέρα = οκτάεδρο, το ύδωρ = εικοσάεδρο, τη γη = με τον κύβο. Το μόνο στερεό που δεν ταυτίζει με κάποιο στοιχείο είναι το δωδεκάεδρο.
Προτείνει επίσης την κατασκευή των τεσσάρων στερεών – ριζωμάτων από τις θεμελιώδεις οντότητες : το ορθογώνιο ισοσκελές τρίγωνο και το ήμισυ του ισόπλευρου τριγώνου. Από τους συνδυασμούς τους, προκύπτει ο κύβος.

Η Επίδραση των Πλατωνικών Αντιλήψεων στην Ελληνική Αστρονομία

Ήταν σίγουρα μεγάλη. Δε θα ασχοληθούμε με τις αντικρουόμενες απόψεις επί του θέματος, καθώς το θέμα αυτό δεν έχει απαντηθεί ακόμη οριστικά.
Οφείλουμε να αναφέρουμε πως τα δύο τρίτα του Τίμαιου ήταν διαθέσιμα στη Λατινική καθ’ όλη τη διάρκεια του Μεσαίωνα, πολύ πριν γίνουν γνωστά τα συγγράμματα του Αριστοτέλη. Έτσι, οι απόψεις του Πλάτωνα ήταν για πολύ καιρό το βασικό στοιχείο αναφοράς για το φυσικό κόσμο. 

Συνοπτικά, η επίδρασή του ήταν ως εξής :
 

1.  Εκφράστηκε η ριζική διάκριση ανάμεσα στη μαθηματική και την εμπειρική αστρονομία της παρατήρησης. Προβλήθηκε η άποψη ότι μόνον η μαθηματική μπορούσε να οδηγήσει στην πραγματική γνώση.
2.  Η μελέτη των ουράνιων φαινομένων επικεντρώθηκε στην κίνηση των πλανητών.
3.  Με προτροπή του Πλάτωνα, ο Εύδοξος ο Κνίδιος δημιούργησε το γεωμετρικό μοντέλο των ‘ομόκεντρων σφαιρών’ που ερμήνευε ποιοτικά την κίνηση των πλανητών και επέτρεπε την πρόγνωση των μελλοντικών τους θέσεων.
4.  Διατυπώθηκαν σαφώς και κατηγορηματικώς, ενώ παγιώθηκαν κιόλας οι γενικές αρχές που έπρεπε να καλύπτουν οι θεωρίες, προκειμένου να ερμηνευτούν οι πλανητικές κινήσεις. Πρόκειται για τρεις αρχές με επιρροές από τους Πυθαγόρειους :

α)  Οι πλανήτες, ο ήλιος, η σελήνη και οι απλανείς αστέρες κινούνται σε τέλειες κυκλικές τροχιές.
β)  Η κίνηση των παραπάνω στις κυκλικές τους τροχιές είναι ομαλή (η γωνιακή τους ταχύτητα παραμένει σταθερή)
γ)  Το κέντρο των κυκλικών αυτών τροχιών είναι η ακίνητη γη.

Δημιουργήθηκε έτσι στην ιστορία της αστρονομίας ένα νέο Παράδειγμα:

Κάθε ερμηνεία της φαινόμενης κίνησης των πλανητών τοποθετεί τη γη στο κέντρο των πλανητικών τροχιών και αναγάγει τις κινήσεις των πλανητών σε ομαλές κυκλικές κινήσεις.

Ο Πλάτων άφησε παρακαταθήκη τις θεωρίες του για είκοσι περίπου αιώνες, μέχρι που ο Κέπλερ διατύπωσε τους τρεις νόμους του για την κίνηση των πλανητών και ο Νεύτων ερμήνευσε εκ νέου τη φαινόμενη τροχιά των πλανητών.

ollthatjazz