Ελπ 30 - Πρώτη Αθηναϊκή Σχολή. Ρομαντική Ποίηση και Πεζογραφία (1830-1880)

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 -- ενημερώθηκε την 3/6

(Σημείωση: Μέχρι το τέλος Ιουνίου όλα τα κεφάλαια παραμένουν ανοικτά σε συνεχή εμπλουτισμό.)

ΕΝΝΟΙΕΣ - ΚΛΕΙΔΙΑ:

• Κλασικορομαντισμός
• "Εξόρμηση"
• "Ακμή"
• "Παρακμή"
• Φαναριώτες
• Ποιητικοί διαγωνισμοί
• Πανεπιστημιακή κριτική
• Ιδεολογική λειτουργία της πεζογραφίας
• Τερπνό-ωφέλιμο (dulce - utile)
• Επιστολικό μυθιστόρημα
• Ερωτική μυθιστορία
• Πικαρικό μυθιστόρημα
• Ιστορικό μυθιστόρημα
• Μυθιστόρημα ηθών
• Ξενόθεμο αφήγημα
• Απόκρυφα μυθιστορήματα
• Τεχνικές αληθοφάνειας
• Λογοτεχνία "καταστατικού τύπου"

ΠΟΙΗΣΗ

4.1.1 ΚΛΑΣΙΚΟΡΟΜΑΝΤΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ

- Ορισμός:
Ο όρος Παλαιά ή Πρώτη Αθηναϊκή Σχολή αναφέρεται στην ποίηση ρομαντικής κυρίως τεχνοτροπίας και καθαρεύουσας γλώσσας, η οποία γράφτηκε την περίοδο 1830-1880 στην Αθήνα και στα άλλα κέντρα του ελλαδικού και ατου "αλύτρωτου" ελληνισμού (Κων/λη, Σμύρνη, Πάτρα, Ερμούπολη κ.ά.)
- Διαφορές με Επτανησιακή Σχολή:
α. ιδεολογική: στην Αθήνα -- υπηρέτησε την εθινικοπατριωτική ιδεολογία, άξονες της οποίας ήταν: 1. η αδιάλειπτη ιστορική συνέχεια 2. η ανάγκη ενσωμάτωσης του αλύτρωτου ελληνισμού στον κορμό του εθνικού κράτους. Η Επτανησιακή ποίηση δεν ήταν δέσμια μια ανάλογης ιδεολογικής βλέψης και δεν χρειάστηκε να ευθυγραμμιστεί με την κρατούσα ιδεολογία.
- Σημείο προσέγγισης των δύο Σχολών:
α. Το συνεκτικό στοιχείο κατά την περίοδο 1830-1880 είναι η διάδοση και εντέλει η επικράτηση του ρομαντισμού και ως τεχνοτροπία, αλλά και με την ευρεία σημασία της αντίληψης της πραγματικότητας ( = ρήξη με κλασικισμό, ανάγκη απελευθέρωσης φαντασίας και συναισθήματος, αναζήτηση πρωτοτυπίας και δημιουργικότητας καλλιτέχνη).
β. Και οι δύο σχολές αντλούν από τις ίδιες πηγές, αναφέρονται σε κοινά πρότυπα, αποτυπώνουν ομόκεντρα αυναισθήματα.
Στην πορεία διαφοροποιούνται, με την αθηναϊκή ποίηση να κρίνεται πλέον ως κλασικορομαντική.


4.1.2 Αθηναϊκός κλασικορομαντισμός - Εξόρμηση (1830-1850)

- Γενικά:
α. Μεταστροφή από ρομαντισμό σε μια γλωσσικά και ιδεολογικά συντηρητική λογοτεχνία κλασικιστικής αντίληψης.
β. Μεγαλύτερη παραγωγή σε ποίηση παρά πεζογραφία. Λόγοι: 1. το οξυμένο θυμικό των Ελλήνων εκφραζόταν ευκολότερα με τον ποιητικό λόγο 2. η επικρατούσα αντίληψη ότι η ποίηση ήταν το ανώτερο λογοτεχνικό είδος.
- Εκπρόσωποι:
Αλέξανδρος Σούτσος, Παναγιώτης Σούτσος (ο οδοιπόρος του: το έργο με το οποίο εισάγεται ο ρομαντισμός στην αθηναϊκή λογοτεχνία), Ζαλοκώστας, Αλέξ. Ρίζος Ραγκαβής.
Ως επί το πλείστον Φαναριώτες, γόνοι καλών οικογενειών της Κων/λης, σπουδές στην Ευρώπη, με φιλοδοξία να επανδρώσουν και να τροφοδοτήσουν τους πνευματικούς και μορφωτικούς της θεσμούς. Είναι αυτοί που φέρνουν το ρομαντικό πνεύμα στην ποίηση.
- Μοτίβα - Θεματική:
α. Έντονα αισθήματα, άδολη αγάπη των γυναικών, ερωτική μελαγχολία ανδρών, απαιδιόδοξη διάθεση που φτάνει ως την απόγνωση και αυτοκτονία, επιθυμία για απομόνωση, τάση για διαρκή φυγή και περιπλάνηση, φυσιολατρία, αγάπη για πατρίδα με θρησκευτική πίστη, διαρκείς μεταβολές της τύχης.
β. Κύριο θέμα-ερώτημα: η σύγκριση ανάμεσα σε σύγχρονους Έλληνες και αρχαίους προγόνους => αίσθημα πτώσης του ιδανικού (Έλληνες ως ανάξιοι απόγονοι των ηρώων της Επανάστασης).
- Είδη ποίησης:
Λυρική, πατριωτική, σατιρική (Αλέξανδρος Σούτσος) -- η άνθηση της σατιρικής ποίησης οφειλόταν στο ρομαντικό χαρακτηριστικό της ανικανοποίησης και της εξέγερσης του καλλιτέχνη ενάντια στον πολιτικοκοινωνικό του περίγυρο.
- Παρατήρηση:
Η ταλάντωση των ποιητών ανάμεσα σε λαϊκή και λόγια γλώσσα εξελίσσεται σταδιακά σε κλασικιστική ροπή προς την καθαρεύουσα. Επίσης, εμφανής η τάση για αναβίωση των αρχαίων μέτρων.

4.1.3 Ποιητικοί διαγωνισμοί - Ακμή (1850 - 1870)

α. Ράλλειος διαγωνισμός (1851-1860)
β. Βουτσιναίος διαγωνισμός (1862-1877)

- Σκοπός:
η καλλιέργεια της ποίησης και της ελληνικής γλώσσας (αρχαΐζουσας).
Ο Ράλλειος συνέβαλε καθοριστικά στην επικράτηση της αρχαΐζουσας. Στόχος να αντιμετωπιστςί το φαινόμενο της γλωσσικής διασποράς (δημοτικές διάλεκτοι) και να διαμορφωθεί μια πανελλήνια γλώσσα, όσο το δυνατόν συγγενικότερη με την αρχαία ελληνική.
- Το δόγμα:
Η λογοτεχνία του νεοσύστατου ελληνικού κράτους έπρεπε να προσεγγίσει το α/ε γλωσσικό μεγαλείο.
Αρνητική στάση απέναντι στις ακραίες ρομαντικές εκδηλώσεις, οι κριτές καταγγέλουν τον ρομαντισμό ως ξενόφερτο κίνδυνο για τα χρηστά ήθη των Ελλήνων.
- Ο ρόλος της ποίησης:
Η ποίηση πρέπει να αποβλέπει στη φυσικότητα, να μην παραβιάζει την ιστορική αλήθεια και να προβάλλει ηθικές αξίες.
- Τι άλλαξε:
Κατά την περίοδο των διαγωνισμών ενισχύθηκε ιδιαίτερα η στροφή από το λυρικό στο δραματικό και επικό είδος. Επίσης, η σφοδρή κριτική κατά του ρομαντισμού ενίσχυσε τις κλασικιστικές ποιητικές τάσεις (αρχαιολατρία, πατριδολατρία, ρητορισμός, αρχαία μέτρα στην στιχουργία).

4.1.5 Ο εκφυλισμός του ρομαντισμού - Παρακμή (1870 - 1880)

Επικρατούν θέματα πενθισμού και θανατολαγνείας.
Κυριαρχεί ένας αρνητικός ψυχισμός που φτάνει μέχρι την πεισιθάνατη διάθεση.
Στοιχεία υπερβολής και παρακμής, ποίηση του συρμού => άδοξο τέλος του αθηναϊκού κλασικορομαντισμού.
Παράσχος (Ο φανός του Κοιμητηρίου Αθηνών) : ο χαρακτηριστικότερος εκφραστής του εκφυλισμού της αθηναϊκής ποίησης: αρχαϊστική καθαρεύουσα, θεματολογία τάφων, αφελής φιλοσοφικός στοχασμός πεισιθάνατης διάθεσης.
- Τι αλλάζει:
α. Στο τέλος της περιόδου εμφανίζονται κάποιοι ποιητές (Βιζυηνός, Προβελέγγιος, Jean Moreas-Ι.Παπαδιαμαντόπουλος) που λειτούργησαν ως μεταβατικό στάδιο ανάμεσα σε αθηναϊκή και γενιά 1880.
β. Η παρουσία της δημοτικής, ολοένα και πιο αισθητή.



ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ



4.2.1 Εισαγωγή

Αστήρικτες οι παγιωμένες για χρόνια αντιλήψεις ότι το μοναδικό λογοτεχνικό είδος της περιόδου ήταν το ιστορικό μυθιστόρημα και η μοναδική γλώσσα η τεχνητή καθαρεύουσα (θεματική και ειδολογική ποικιλία + μη στεγανή μορφικά γλώσσα - συχνή διείσδυση γλώσσας προφορικού λόγου στα διαλογικά τμήματα των πεζογραφικών κειμένων)
Είδος -- το μυθιστόρημα, το διήγημα και άλλες αφηγηματικές μορφές
Υπο-είδος -- οι ειδικότερες κατηγορίες των παραπάνω (ιστιρικό μυθιστόρημα, επιστολικό, ερωτικό κ.ά.)
Βασικός θεματικός άξονας: ο έρωτας (Κοραής: οι ερωτικές περιπέτειες αποτελούν το απαραίτητο συστατικό στοιχείο του μυθιστορήματος). Σε πολλά η ερωτική θεματική διαπλέκεται με τα θέματα της πατρίδας και της πολιτικής. Θεματική εξαίρεση η Στρατιωτική ζωή εν Ελλάδι.
Οι 2 βασικές τάσεις:
α. κριτική/σατιρική (Ο εξόριστος του 1831, Ο ζωγράφος, Θάνος Βλέκας, Πάπισσα Ιωάννα, Στρατ. ζωή εν Ελλάδι)
β. ιδεαλιστική/ηθική (Η ορφανή της Χίου, εν μέρει ο Θάνος Βλέκας)

4.2.2 Η παράδοση του Διαφωτισμού

Παράδοση Διαφωτισμού που δεν έσβησε ποτέ σε όλη τη διάρκεια της 50ετίας (σύνθετη εικόνα, φιλοσοφική σάτιρα, αφηγήματα ηθών με διδακτική πρόθεση, αναβίωση α/ε μυθιστορήματος) + εμφάνιση του νεότερου ρεύματος του ρομαντισμού.

4.2.3 Μυθιστορία - Μυθιστόρημα

α. Μυθιστορία:
Συνδεδεμένη περισσότερο με την θεματική του α/ε μυθιστορήματος (ερωτικό ειδύλλιο δύο εραστών που αντιμετωπίζουν δυσκολίες ώσπου να ενωθούν και να ζήσουν ευτυχισμένοι). Κεντρικό θέμα μια ιστορία αγάπης με σκοπό την τέρψη και τη διδαχή (dulce et utile). Τείνει προς την εξιδανίκευση.
β. Μυθιστόρημα:
Πιο αληθοφανές, ρεαλιστικές τάσεις, κριτικότερη διάθεση προς την κοινωνία. Εμφάνιση γύρω στο 1850.
Όχι στεγανά όρια ανάμεσα στα δύο ( ο Ζωγράφος π.χ. κινείται στο μεταίχμιο).

4.2.4 Η εμφάνιση του ρομαντισμού

Ο Λέανδρος του Παναγιώτη Σούτσου (1834) θεωρείται το έργο με το οποίο κάνει την επίσημη εμφάνισή τους στη ν.ε. πεζογραφία ο ρομαντισμός (στερεότυπα μοτίβα: διαπλοκή ερωτικών προβλημάτων με πολιτικό προβληματισμό, ψυχικός και πολιτικός διχασμός του κεντρικού ήρωα, αυτοβιογραφικά στοιχεία εντός μυθοπλασίας, αυτοκτονία, περιπλάνηση, αντιπαράθεση πόλης - κοινωνίας - πολιτισμού - φύσης).
Τα έργα θεωρούνται ρομαντικά όχι επειδή οι δημιουργοί αγνοούν την σύγχρονη πραγματικότητα αλλά χάρη στην ιδιότυπη αντίληψή τους για αυτήν. Έντονη πραγματογνωσία που δημιουργούν την εντύπωση ενός πρώιμου ρεαλισμού.
- Στοιχεία που τα εντάσσουν στην ρομαντική παράδοση:
Η διαχείριση των συναισθημάτων, η τροπή και εξέλιξη που δίνουν στις αντιδράσεις των ηρώων, η εξιδανίκευση της πραγματικότητας, η ρητορική των κειμένων που φτάνει ως την υπερβολή και τον στόμφο).

4.2.5 Ιστορικό μυθιστόρημα

Άμεσος καρπός του ευρωπαϊκού ρομαντισμού.
Εμφάνιση: γύρω στα 1850 (Αυθέντης του Μορέως, Α. Ρίζου Ραγκαβή).
Εντάσσονται μέσα στο γενικότερο κλίμα ανακάλυψης και αξιοποίησης της ελληνικής ιστορίας, προκειμένου να αντιμετωπιστεί η μεγάλη διάδοση του - γαλλικού κυρίως - μεταφρασμένου μυθιστορήματος.
Ιδεολογικός στόχος: να αναδείξουν την υπεροχή του ελληνικού στοιχείου έναντι των εκάστοτε εχθρών.
Επίσης, αποτελούσαν μια πιο ελκυστική πρόταση για γνώση της ν.ε. ιστορίας.
Συχνά, προσπάθεια λογοτέχνη να σχολιάσει αλληγορικά τη σύγχρονη πολιτική πραγματικότητα και να κάνει υποδείξεις διαχείρισής της.
Έργα: Πάπισσα Ιωάννα, Λουκής Λάρας

4.2.6 Ξενόθεμα αφηγήματα

Έφερναν σε επαφή τον έλληνα αναγνώστη με όψεις της δυτ/ευρωπαϊκής αστικής ζωής ή των πρωτόγονων κοινωνικών μορφών σε Ανατολή, Αφρική κ.α.
Αρχικά παραγκωνίστηκαν και καταδικάστηκαν, μετά αναγνωρίστηκε ο παραβολικός/αλληγορικός τους χαρακτήρας.
Παραγωγικότερος εκπρόσωπος ο Ραγκαβής.

4.2.7 Απόκρυφα

Αστικά μυθιστορήματα μυστηρίου, τα οποία αναδεικνύουν κρυμμένες και σκοτεινές όψεις της ζωής στα αστικά κέντρα.
Απευθύνονται κυρίως σε λαϊκό κοινό.
Χαρακτήρας φιλολαϊκός χαρακτήρας, καθώς αποκαλύπτουν και καταδικάζουν την αθλιότητα της ζωής των χαμηλών κοινωνικών στρωμάτων των μεγάλων πόλεων υποστηρίζοντας έτσι την ανάγκη βελτίωσης των συνθηκών ζωής τους.


4.2.8 Ιδεολογική λειτουργία της πεζογραφίας

Βασική της λειτουργία: η ηθική ωφέλεια και η τέρψη του αναγνώστη (utile et dulce).
Άξονες: η διαχείριση του έρωτα και του πατριωτικού καθήκοντος.
Ιδεολογική λειτουργία:
Όχι μόνο για την περιγραφή του κοινωνικού παρόντος αλλά για την ιδεολογική διαμόρφωσή του ("πεζογραφία καταστατικού χαρακτήρα" - Καγιαλής). Λειτοργία παραγολικού τύπου.
Πρόκειται για διδακτικούς μύθους που σκοπεύουν στην οικοδόμηση του έθνους στο πλαίσιο του αστικού κράτους. Κείμενα ιδεολογικής και πολιτικής διαμόρφωσης.
Αξιοποιώντας ρομαντικά μοτίβα, προβάλλει πρότυπα κοινωνικής οργάνωσης και ηθικής συμπεριφοράς με στόχο την υπόταξη των ατομικών συμφερόντων στο συλλογικό - εθνικό συμφέρον.


ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΡΟΜΑΝΤΙΣΜΟΣ

1830-40 αρχές του ρομαντισμού

50 χρόνια ρομαντισμός

Ο φαναριώτικος ρομαντισμός περνά κυρίως μέσα από τη γαλλική παιδεία και συνεχίζει μια παράδοση με κυρίαρχο το λόγιο στοιχείο.  Η κρητική λογοτεχνία και το δημοτικό τραγούδι δεν έρχονται εδώ παρά μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις.

Νοοτροπίες που αναπαράγονται σταθερά:

Ø  Η εξωστρέφεια και η ελαφράδα

Ø  Οι γνωστικές περιέργειες και οι ανάγκες κοινωνικής επιβολής

Ø  Η προσαρμοστικότητα και η πρόθυμη αποδοχή των ξένων, κυρίως γαλλικών, πνευματικών κινημάτων

Ø  Τα ρηχά και για αυτό υπερβολικά στην έκφραση τους αισθήματα χρωματίζουν λίγο ή πολύ όλες τις φαναριώτικες λογοτεχνικές εκδηλώσεις.

Ø  Όταν χρησιμοποιείται ο δεκαπεντασύλλαβος, πολύ σπάνια φθάνει στη συμπύκνωση, συνήθως περιγραφικός ή ρητορικός, προδίνει εύκολα τη λόγια, βυζαντινή καταγωγή του.

Ø  Όταν ο λυρισμός παίρνει το προβάδισμα, ελάχιστες φορές αποτελεί αυθεντική αναζήτηση ενός προσωπικού δρόμου προς το ρήμα

Ø  Στις περισσότερες περιπτώσεις βρισκόμαστε μπροστά σε μια ποίηση που γίνεται με ιδέες, όχι με λέξεις.

Ιακωβάκης Ρίζος Νερουλός – γράφει στομφώδεις στίχους, ενώ παράλληλα συντάσσει στα γαλλικά ένα γραμματολογικό και ένα ιστορικό έργο με φανερή πρόθεση να εξάρει τον ρόλο των Φαναριωτών.

Ι. Ρ. Ραγκαβής – ψυχρόςμεταφραστής του Αλφιέρι, του Κορνήλιου, του Ρακίνα και του Βολταίρου, κινείται με τις πρωτότυπες τραγωδίες του και με τα στιχουργήματά του στον συμβατικό κλασικιστικό χώρο της εποχής, χωρίς να παραλείπει και τη χρήση του δακτυλικού εξαμέτρου.

Οι αδελφοί Σούτσοι και ο Α.Ρ. Ραγκαβής προσχωρούν στη συνταγματική αντιπολίτευση, υπάρχει έδαφος όχι μόνο για πολιτικούς αγώνες αλλά και για λογοτεχνικούς νεοτερισμούς.  Μαθητής του Βολταίρου και του Ρουσσώ, ο Αλ. Σούτσος έχει αρχίσει κιόλας από τα τέλη του 1825 να εξαπολύει τις έμμετρες επιθέσεις του κατά το πρότυπο του Βερανζέρου.

Πρώτο έργο ρομαντισμού – Ο Οδοιπόρος, (1827) του Παναγιώτη Σούτσου, δραματικό ποίημα.  Έχει με το θέατρο μόνο δευτερεύουσες, υστερογενείς σχέσεις.  Η κύρια συμβολή του είναι λυρική: έχουμε να κάνουμε με μια βυρωνική ανταρσία του αισθήματος, με μια νέα ιστορική στιγμή όπου το άτομο αντιτίθεται κραυγαλέα σε ό,τι ως τώρα αποκαθιστούσε την ψυχική του γαλήνη και την αρμονική του επαφή με το περιβάλλον του.  Το δίδαγμα που βγαίνει είναι μηδενιστικό.

Παναγιώτης Σούτσος

–        Λέανδρος – μυθιστόρημα σε μορφή επιστολική

–        Η Κιθάρα – ποιητική συλλογή (ερωτικά, «βακχικά», πατριωτικά, και πολιτικά-σατιρικά). Ο ποιητής ξαναβρίσκει συχνά τη φαναριώτικη ξενοιασιά του, δεν παύει ωστόσο, να κυριαρχείται από μια θανάσιμη μελαγχολία.

Αλέξανδρος Σούτσος αγωνίζεται για συνταγματικές ελευθερίες, καταδικάζει τη Βαυαροκρατία ή τον αυτοχθονισμό, διώκεται στα 1839.

-          Σάτυρες - ποίηση καθόλου λυρική, με μόνιμα πολιτικό και σατιρικό χαρακτήρα

-          Πανόραμα της Ελλάδος – συλλογή ποιημάτων, στη δημοτική, ειρωνική και παιγνιδιάρικη διάθεση

-          Ο Περιπλανώμενος – Μακρότατο και ανιαρότατο ποίημα, κακή μίμηση του Childe Harold του Μπάιρον, με πολλές πολιτικές αιχμές.

-          Η Τουρκομάχος Ελλάς – ποίημα δείγμα υψηλής ποίησης, μια άτυχη προσπάθεια επικής περιγραφής του αγώνα του 1821, που δεν κατορθώνει να ξεφύγει από την πεζολογία.

-          Ο Άσωτος – πρώιμη κωμωδία, σε ζωντανή γλώσσα καθημερινής ομιλίας.

-          Ο Εξόριστος – πεζογράφημα

Αλέξανδρος Ρίζος Ραγκαβής αρχίζει τη λογοτεχνική του σταδιοδρομία με στίχους όπου το σμίξιμο του γερμανικού ιδανισμού και της δημοτικής παράδοσης θυμίζει κάπως τις προσπάθειες των Επτσνησίων.  Μετά το 1840 ακολουθεί σταθερά τον δρόμο του αρχαϊσμού και του κλασικισμού.

-          Άπαντα τα φιλολογικά – 19 τόμοι

-          Ο Δήμος κ’ Ελένη – ποίημα, καθαρά ρομαντικό με επίπλαστο χρώμα λαϊκό-ελληνικό, δημοτική γλώσσα, με κάποια λόγια ψυχρότητα.

-          Διάφορα ποιήματα – συναγωγή λογοτεχνικών ειδών (ένα διαλογικό προοίμιο, ένα «ποίημα δραματικόν» και ένα δράμα, ένα πεζό διήγημα, μια μελέτη για την αρχαία προσωδία, δύο έμμετρες αφηγήσεις, αρκετές μεταφράσεις και πολλά πρωτότυπα ποιήματα.) συναγωγή ρευμάτων και αναγνώσεων (δημοτικό τραγούδι, Βύρων, Λαμαρτίνος, Γκαίτε, Ευριπίδης, Όμηρος).  Ο δεκαπεντασύλλαβος εναλλάσεται με το δακτυλικό εξάμετρο, ή δημοτική γλώσσα με την καθαρεύουσα.  Στο λυρικό πεδίο συναντούμε και τα δύο βασικά μοτίβα του ρομαντισμού: τη συλλογική, ηρωική έξαρση και την ατομικιστική ζοφερή απόγνωση από την άλλη.

-          Η Ταξιδεύτρια – παραλλαγή του θέματος της περιπλάνησης, του οδοιπόρου.

-          Διονύσου πλούς – ποιητικό «διήγημα», με θέμα το επεισόδιο του θεού Διονύσου με τους τυρρηνούς, που εικονίζεται στη ζωοφόρο του χορηγικού μνημείου του Λυσικράτη.  Η γλώσσα είναι εξαιρετικά επιτηδευμένη και γλαφυρή υπεραρχαϊζουσα, σε περίτεχνα επεξεργασμένες πεντάστιχες στροφές.

Ηλίας Τανταλίδης στιχουργεί στη δημοτική και στην καθαρεύουσα συντηρώντας μαζί με την παράδοση του Χριστόπουλου, και το πολίτικο πνεύμα της ελαφράδας.

-          Παίγνια

-          Ιδιωτικά στιχουργήματα

-          Άσματα

-          Μια πρώιμη ομηρική μετάφραση σε δακτυλικό εξάμετρο που αποσπά τους επαίνους του Α. Ρ. Ραγκαβή στα 1840.

Γεώργιος Ζαλοκώστας ( γράφει σε καθαρεύουσα και δημοτική γλώσσα, αλλά και επικολυρικά θέματα και οικειότερους, τρυφερότερους, είτε ερωτικούς και ελεγειακούς στοίχους. Γράφει αδιακρίτως και τα δύο θέματα και στις δύο γλώσσες.)

-          Το Χάνι της Γραβιάς, Μεσολόγγι κ.α. – επικολυρικά ποιήματα.

-          Μικρά λυρικά ποιήματα με μελωδικότερο μετρικό σχήμα, ένα τετράστιχο με έναν δεκαπεντασύλλαβο και τρεις μικρότερους στίχους, σε δημοτική γλώσσα.

Θεόδωρος Ορφανίδης Μαθητής του Αλ. Σούτσου, παρά τον αντιφαναριωτισμό του, καλλιεργεί από νωρίς, με μέτρια αποτελέσματα, τη σατιρική στιχουργία.

-          Ο Άπατρις, Χίος δούλη – επικολυρικά ποιήματα από τη μεσαιωνική ιστορία του νησιού.

-          Άγιος Μηνάς – επικολυρικό ποίημα για τις σφαγές της Χίου στα 1822

-          Τίρι-Λίρι «ή το κυνηγέσιον έν νήσω Σύρω, ποίημα ηρωικοκωμικόν» - σατιρικό ποίημα.  Ο παράξενος τίτλος σημαίνει κάτι σαν παιχνίδι ή φλυαρίες δίχως νόημα.  Οι 3.000 δεκαπεντασύλλαβοι στίχοι του είναι πλαδαροί και ατημέλητοι, αλλά η σατιρική του διάθεση αναβρύζει συχνά γνήσια, τα κωμικά ευρήματα είναι πολλά.

Ιωάννης Καρασούτσας (λυρικός, ρομαντικός με ιδιαίτερη απαισιοδοξία, γλώσσα τυπική καθαρεύουσα αλλά και με πιο θερμούς ήχους της δημοτικής). Θαυμαστής του Α.Ρ. Ραγκαβή, αρχίζει από το 1839 ν’ αναζητά έναν προσωπικό δρόμο προς τον λυρισμό, συνδυάζοντας τη ρομαντική θεματογραφία του με μια αίσθηση όλο και περισσότερο κλασικιστική.

-          Εωθιναί μελωδίαι

-          Βάρβιτο

Δημοσθένης Βαλαβάνης λιγοστή ποιητική παραγωγή στην οποία το μερίδιο της δημοτικής είναι αρκετά μεγάλο.

Φαναριώτης – Κατά τον 19^ο αιώνα, ο όρος Φαναριώτης πήρε μια νέα και διαφορετική σημασία.  Ο όρος ισχύει σχεδόν πάντοτε για τους απογόνους της ελίτ της Κωνσταντινούπολης του 18^ου αιώνα και των Παραδουνάβιων ηγεμονιών, που κατέληξαν να συγκροτήσουν την πνευματική ελίτ του ελληνικού βασιλείου.  Η άνοδος των Φαναριωτών αυτών έγινε κατά την περίοδο 1830-1880, και οι ποιητές που έγραψαν και δημοσίευσαν στην Αθήνα αυτή την περίοδο συγκρότησαν την Παλαιά Αθηναϊκή ή Φαναριώτικη Σχολή.

Αμβρόσιος Σ. Ράλλης, έμπορος της Τεργέστης, αναθέτει στο Πανεπιστήμιο Αθηνών τη διεξαγωγή ποιητικών διαγωνισμών, εκπονεί τον κανονισμό τους και αναλαμβάνει τα έξοδα: από το 1851 ως το 1877 η εξέλιξη του έμμετρου λόγου βρίσκεται σε στενή συνάρτηση με ό,τι κυοφορείται, ενθαρρύνεται ή καταδικάζεται μέσα στα πλαίσια του αθηναϊκού θεσμού.

v  Γλωσσικά – η δημοτική γλώσσα αποκλείεται επισήμως.

v  Ο ρομαντισμός, κυρίαρχος με την βυρωνική μορφή του, αποβαίνει στοιχείο επαναστατικό, ανατρεπτικό.  Όπλο στα χέρια της φοιτητικής νεολαίας, από τη μια μεριά προβάλλει επιδεικτικά ένα σύνολο από επικίνδυνες κοινωνικά συμπεριφορές (αιμομιξίες, φόνους, αυτοκτονίες, παραφροσύνες κ.λ.π.), ενώ από την άλλη αποτελεί μέσο πολιτικών αντιοθωνικών εκδηλώσεων, ιδίως μετά τα Κριμαϊκά και την καθίζηση της Μεγάλης Ιδέας.

1860 – ετοιμάζει την εξόρμησή της η τελευταία αθηναϊκή γενιά που θα οδηγήσει τον ρομαντισμό στην κορύφωση και στην πτώση του (είναι η γενιά του Αχιλλέα Παράσχου, του Δημ. Παπαρρηγόπουλου, του Σ.Ν. Βασιλειάδη).  Το νέο στοιχείο δεν βρίσκεται ούτε στη γλώσσα ούτε στη στιχουργική τεχνική ούτε στη θεματογραφία.  Βρίσκεται στην ένταση της φωνής.  Το παράπονο μεταβάλλεται σε κραυγή διαμαρτυρίας.  Η μελαγχολία γίνεται κατάθλιψη, η παθητική αναμονή του θανάτου ενεργητική θανατοφιλία.  Ανεβαίνει και ο τόνος της οργής, φθάνοντας ως την πρόκληση.  Εκπρόσωπος ο Α. Παράσχος.

1862 – αρχίζει ο Βουτσιναίος διαγωνισμός με κλασικιστικούς προσανατολισμούς.

 

ΠΑΛΑΙΑ ΑΘΗΝΑΪΚΗ Η ΦΑΝΑΡΙΩΤΙΚΗ ΣΧΟΛΗ

Την Σχολή άρχισαν οι:

Αλέξανδρος Σούτσος

Παναγιώτης Σούτσος

Αλέξανδρος Ρίζος Ραγκαβής

Το 1831 στο Ναύπλιο δημοσιεύτηκαν δύο μακροσκελή ποιήματα τα οποία εγκαινιάζουν την έμπρακτη φάση του Ρομαντισμού στην Ελλάδα (Ο Οδοιπόρος του Παναγιώτη Σούτσου και Δήμος & Ελένη του Ραγκαβή) Και τα δύο είναι μελοδραματικά έργα, στα οποία αναγνωρίζουμε μία εισαγόμενη πλοκή εξωτερικής προέλευσης, η οποία στηρίζεται γερά στον ελληνικό κόσμο.  Η ιστορική σημασία αυτών των ποιημάτων βρίσκεται όχι μόνο στο γεγονός ότι σε μεγάλο βαθμό καθόρισαν και καθιέρωσαν ό,τι συμβατικά ονομάζεται ελληνικός Ρομαντισμός, αλλά επίσης, και στη σχέση τους με τον Σολωμό.

Η λυρική ποίηση της περιόδου του Ρομαντισμού, τόσο στην Αθήνα όσο και στα Επτάνησα, κυριαρχείται από ερωτική ποίηση και ελεγείες καθώς και από ποιημάτια αφιερωμένα στις εποχές, ιδιαίτερα την άνοιξη, ενώ μακροσκελέστερα ποιήματα, με πατριωτικά θέματα κυρίως, είτε αφηγηματικά είτε δραματικά, εμφανίζονται και στα δύο πολιτισμικά κέντρα.

Οι κριτικοί του 20^ου αιώνα, θεώρησαν ότι η λυρική ποίηση των μέσων του 19^ου αιώνα είχε προσποίηση και ψυχρότητα, στοιχεία που βρίσκονται σε συμφωνία περισσότερο με την ποιητική του νεοκλασικισμού του 18^ου αιώνα παρά με τα Ρομαντικά γνωρίσματα.

Κατά παράδοξο τρόπο, στον ελληνικό χώρο ο «νεοκλασικισμός» θα πρέπει να εννοείται ως τοπική εκδήλωση της Ρομαντικής παρόρμησης.

Η μόνη συστηματική διάκριση που μπορεί να γίνει μεταξύ της ποιητικής των δύο Σχολών (της Επτανησιακής και της Αθηναϊκής) είναι στην επιλογή της γλώσσας τους.  Στην Αθήνα, η «αρχαιοπληξία» της εποχής επεκτείνεται και στην ποιητική γλώσσα, ενώ οι ποιητές των Επτανήσων καλλιεργούν συστηματικά ένα ιδίωμα που βασίζεται στην ομιλούμενη της περιόδου και η οποία, όπως και στην περίπτωση του Σολωμού, περιλαμβάνει στοιχεία της τοπικής διαλέκτου.

Μόνο το έργο 2 ποιητών, από τα μέσα του αιώνα, αναδημοσιεύτηκε με σύγχρονες κριτικές επανεκδόσεις:

του Μαρκορά – Ο Όρκος – το θέμα του το αντλεί σε μεγάλο βαθμό από την αποτυχία της Κρητικής επανάστασης εναντίον των Τούρκων.

του Βαλαωρίτη -  Κυρά Φροσύνη, Αθανάσιος Διάκος, Φωτεινός  - τα δύο πρώτα δραματοποιούν τους ξακουστούς θανάτους των ηρώων τους κατά τη διάρκεια της αντίστασης στην τουρκική δουλεία και το τρίτο παρουσιάζει ένα ελάχιστα γνωστό επεισόδιο από την ιστορία της Φραγκοκρατίας του 14^ου αιώνα στη Λευκάδα.

Αχιλλεύς Παράσχος – τρίτομο συγκεντρωτικό έργο.  Γνήσιος βυρωνικός ποιητής, αφελής μιμητής του δημοτικού τραγουδιού και καθαρολόγος ψάλτης του έρωτα.

Κλέων Ραγκαβής – σκανδαλίζει στα 1862 τους κριτές με τους βλάσφημους στίχους του, όπως θα τους σκανδαλίσει και στα 1865 με τις τολμηρές ερωτικές του εικόνες, και, προπάντων με τον αθεϊσμό του δράματός του Ιουλιανός ο Παραβάτης.

Δ. Παπαρρηγόπουλος – εμφανίζεται με αναρχικές τάσεις – Σκέψεις ενός ληστού – για να μπει με τους Στόνους σ’ ένα κλίμα χαμηλόφωνης απελπισίας.

Σ.Ν. Βασιλειάδης – Με την πρώτη συλλογή του – Εικόνες και Κύματα, 1866 – αφιερωμένη στον Θεό, εμφανίζεται ταυτόχρονα μυστικοπαθής και βλάσφημος.

Πολυλάς – Αν και ποτέ δεν δημοσίευσε τα ποιήματά του σε συλλογή, τακτοποίησε και εξέδωσε τα χειρόγραφα του Σολωμού μετά το θάνατο του τελευταίου, σε μια μορφή της οποίας τα κριτικά εργαλεία και η γνωστική επάρκεια ουδέποτε ξεπεράστηκαν.  Ήταν επίσης ο πρώτος που μετέφρασε τον Όμηρο στα νέα ελληνικά και υπήρξε από τους πιο επιτυχημένους μεταφραστές του Σαίξπηρ.  Επιπροσθέτως, ήταν ένας από τους λίγους συγγραφείς της γενιάς του στα Επτάνησα που έγραψε πεζογραφία.

Ανδέας Λασκαράτος

–        Τα μυστήρια της Κεφαλονιάς – πεζή σάτιρα

–        Ιδού ο άνθρωπος – πεζή σάτιρα

ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

1. Περισσότερα στοιχεία είναι σήμερα γνωστά για τα πεζογραφικά είδη που κυκλοφόρησαν στα ελληνικά ανάμεσα στο 17^ο αιώνα και στις αρχές του 19^ου, για τα οποία αποδείχτηκε ανεπαρκής ο παλαιότερος χαρακτηρισμός ως «λαϊκά αναγνώσματα».
2. Ανανεώθηκε το ενδιαφέρον για τα ίδια τα κείμενα των μυθιστορημάτων που δημοσιεύτηκαν ανάμεσα στα 1835 και στα 1850, και η σχετική έρευνα ασχολήθηκε με ένα μεγαλύτερο θεματικό εύρος σε σύγκριση με ό,τι είχε επισημανθεί μέχρι τότε.

Λέανδρος – Παναγιώτης Σούτσος – 1^ο μυθιστόρημα.  Ρομαντικό επιστολικό, χρωστάει πολλά στον Γκαίτε και στον Foscolo, αντιπροσωπεύει μία από τις πολλές ταυτόχρονες αφετηρίες της ελληνικής μυθιστοριογραφίας.

Έρωτος Αποτελέσματα – δημοσιεύτηκαν με τα αρχικά Ι.Κ. στη Βιέννη το 1792 – Το πρωιμότερο και γνωστότερο πρωτότυπο αφήγημα σε πεζό λόγο.  Συλλογή 3 διηγημάτων.  Και τα 3 οργανώνονται ως μια σειρά αντιθέσεων.  Ο έρωτας είναι το μοναδικό θέμα που τα ενώνει.  Κάθε ιστορία διερευνά και από ένα διαφορετικό «αποτέλεσμα» που μπορεί να έχει η πορεία του έρωτα.  Απλή γλώσσα του καλλιεργημένου αστικού λόγου της περιόδου.

Μυθιστορία: σύμφωνα με τον Κοραή ο όρος νοείται ως: «πλαστήν, αλλά πιθανήν ιστορίαν ερωτικών παθημάτων, γραμμένην εντέχνως και δραματικώς, ως επί το πλείστον εις πεζόν λόγον»

Παπατρέχας – Κοραής – Το πρώτο νεοελληνικό μυθιστόρημα.  Το έργο αποτελείται από μια σειρά μυθοπλαστικών επιστολών, οι οποίες δημοσιεύτηκαν ως Προλεγόμενα στις τέσσερις πρώτες ραψωδίες της Ιλιάδας.  Οι 4 επιστολές, οι οποίες περιγράφουν τη γνωριμία του αφηγητή με έναν ευφυή αλλά απαίδευτο παπά ενός χωριού στη Χίο, έχουν καθαρά διδακτικό σκοπό.

Ο Εξόριστος – Αλέξανδρος Σούτσος – αντλεί το πλαίσιο δράσης του από την ταραχώδη πολιτική ζωή των πρώτων χρόνων του ελεύθερου ελληνικού κράτους.

Το Παλληκάριον – Ανώνυμο – επικέντρωσε το ενδιαφέρον του σε επεισόδια του πολέμου, που είχε τελειώσει λίγα χρόνια πριν.

Η Ορφανή της Χίου – Ιάκωβος Πιτζιπίος - επικέντρωσε το ενδιαφέρον του σε επεισόδια του πολέμου, που είχε τελειώσει λίγα χρόνια πριν.

Ο Πολυπαθής – Γρηγόριος Παλαιολόγος – μεταφέρει τον αναγνώστη από την Οθωμανική Κωνσταντινούπολη της δεκαετίας του 1770 στην Ελλάδα του βασιλιά Όθωνα, και τελειώνει με τον πολυβασανισμένο ήρωά του να ξαναβρίσκει στα εξήντα του τη χαμένη αγάπη του και να καταλήγει, να καλλιεργεί τον κήπο του.

Ζωγράφος – Γρηγόριος Παλαιολόγος – κείμενο το οποίο είναι εν μέρει ερωτική μυθιστορία και εν μέρει κοινωνική σάτιρα.

Ο Πίθηκος Ξουθ ή Τα ήθη του αιώνος – Ιάκωβος Πιτζιπίος – μυθιστόρημα το οποίο σατιρίζει τόσο τις στάσεις των Ευρωπαίων περιηγητών ως προς την Ελλάδα, όσο και τις αξιώσεις της νεοσύστατης αστικής τάξης της Αθήνας, με αποτέλεσμα και οι δύο ομάδες να φαίνεται ότι πιθηκίζουν.

Αυθέντη του Μορέως – Αλέξανδρος Ρίζος Ραγκαβής – ιστορικό μυθιστόρημα.  Αντλώντας την πλοκή του από το γραμμένο σε δημώδη γλώσσα έμμετρο Χρονικόν του Μορέως του 14^ου αιώνα.

Ο Διάβολος εν Τουρκία – Ξένος – το 1^ο μυθιστόρημα του, το οποίο δημοσιεύτηκε πρώτα στα αγγλικά και αργότερα στα ελληνικά.

Ο Συμβολαιογράφος – Αλέξανδρος Ρίζος Ραγκάβης – ρεαλιστική ιστορία δολοπλοκίας, αγωνίας και ρομάντζου, είναι μεταξύ των πρώτων αστυνομικών μυθιστορημάτων που γράφτηκαν ποτέ.

Θάνος Βλέκας – Παύλος Καλλιγάς – Το μοναδικό του μυθιστόρημα.  Ο ομώνυμος ήρωας είναι ένας από δύο αδελφούς, ο οποίος στην αρχή της ιστορίας είναι μικροκαλλιεργητής καλοκάγαθος και χωρίς φιλοδοξίες.  Ο αδελφός του, ο Τάσος, συγκεντρώνει όλα τα κοινωνικά και ορισμένα από τα πολιτικά κακά της εποχής, καθώς αλλάζει ρόλους προκειμένου να αποκομίσει προσωπικά οφέλη: από ληστής γίνεται θεσιθήρας και επιδιώκει εκβιαστικά να αποκτήσει χωράφια και εκμεταλλεύσιμη γη.  Στην πορεία των πραγμάτων, ο αθώος Θάνος πληρώνει για τα παραπτώματα του αδερφού του, χάνοντας πρώτα τη γή του, κατόπιν την ελευθερία του και τελικά ακόμα και τη ζωή του.  Στην πορεία των αναγκαστικών περιπλανήσεων συναντά την όμορφη Ευφροσύνη, ο πατέρας της οποίας τον παίρνει υπό την προστασία του και ο οποίος αντιπροσωπεύει στο βιβλίο τον μόνο επιτυχημένο μεσολαβητή ανάμεσα στο καλό και το κακό.  Προτού όμως οι δύο τους καταφέρουν να παντρευτούν, ο Θάνος σκοτώνεται σε μια προσπάθεια να αποτρέψει έναν τοπικό ξεσηκωμό εναντίον της τυραννικής κατάχρησης εξουσίας του αδελφού του, και η κοπέλα, αφού φτάνει με τον πατέρα της λίγα μόνο λεπτά αργότερα, δεν κατορθώνει να αποτρέψει το κακό και πέφτει άψυχη πάνω στο πτώμα του.   Έντεχνη αφήγηση.  Υψιπετές ρητορικό ύφος και πάμπολλες παρεκβάσεις, οι οποίες θυμίζουν τα αρχαία ελληνιστικά μυθιστορήματα.

Η Πάπισσα Ιωάννα – Εμμανουήλ Ροϊδης – Το μόνο ελληνικό μυθιστόρημα του 19^ου αιώνα που βρήκε μια έστω και μέτρια θέση στον ευρωπαϊκό λογοτεχνικό κανόνα.  Το έργο εκτυλίσσεται χωρο-χρονικά μακριά από τη σύγχρονη Ελλάδα και είναι γραμμένο με πλήρη αδιαφορία απέναντι στις περισσότερες αφηγηματικές συμβάσεις της εποχής.  Ένα από τα λίγα κωμικά αριστουργήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας.  Το θέμα αντλείται από την απόκρυφη βωμολοχία της μεσαιωνικής ιστορίας, σύμφωνα με την οποία ο Πάπας του 9^ου αιώνα, Ιωάννης Η’, ήταν στην πραγματικότητα γυναίκα.  Οι κριτικοί δεν είναι όλοι σύμφωνοι ως προς τη φύση και το σκοπό αυτού του μυθιστορήματος, ακόμη και αν μπορεί να θεωρείται μυθιστόρημα.

Η στρατιωτική ζωή εν Ελλάδι – Ανώνυμο -  και ο Λουκής Λάρας – Δημήτριος Βικέλας – διηγούνται αληθινές ιστορίες.  Και τα 2 έχουν θεωρηθεί, ως μοναδικοί σχεδόν πρόδρομοι ενός λιγότερο ρητορικού ύφους και μιας γλώσσας πλησιέστερης στην ομιλούμενη της εποχής.  Είναι τα πρώτα μυθιστορήματα στα ελληνικά όπου η εσκεμμένη απλοποίηση της γλώσσας και του ύφους αντανακλά τον καινούργιο στόχο του ντοκυμανταίρ.

Τα Απομνημονεύματα – Μακρυγιάνης – Για πρώτη φορά στη δεκαετία του 1870 τα όρια μεταξύ γεγονότος και μυθοπλασίας σκοπίμως συγχέονται.

Οι κρητικοί γάμοι – Σπυρίδων Ζαμπέλιος – μοναδικό μυθιστόρημα επτανήσιου συγγραφέα.  Ιστορικό μυθιστόρημα που εκτυλίσσεται στην Κρήτη του 16^ου αιώνα.

Δραστηριότητες:

1. Παν. Σούτσου, Οδοιπόρος + Α.Ρίζος Ραγκαβή Δήμος και Ελένη:
Να γίνει τεχνοτροπική, θεματική και μορφολογική σύγκριση --
Και στα δύο τα βασικά τεχνοτροπικά / θεματικά χαρακτηριστικά της ρομαντικής αθην. ποίησης.
α. Οδοιπόρος: έκρηξη αρνητικών αισθημάτων ήρωα, ο έρως της πατρίδος ως πηγή κακού, διπλή αυτοκτονία αγαπημένων, στιγμή θανάτου ως πράξη ένωσης και κορύφωσης ευτυχίας, ιδεαλιστική πίστη στη μεταθανάτια και οριστική επανένωση των ψυχών τους.
β. Δήμος και Ελένη: ιδεαλιστική εξιδανίκευση της γυναικείας ομορφιάς και ψυχικής καλοσύνης, τάση για φυγή και περιπλάνηση, υποβλητικά φυσικά τοπία, αντανάκλαση ταραγμένης φύσης και έντονο ψυχισμό ανθρώπων.
α. Οδοιπόρος: μεγάλη στιχουργική ποικιλία, εναλλαγή διάφορων στίχων που ακολουθεί την παλαιότερη φαναριώτικη τάση για ρυθμική ανανέωση της ποιητικής παράδοσης.
β. Δήμος και Ελένη: σταθερή προτίμηση (αν και όχι αποκλειστική) προς 15σύλλαβο που δείχνει τη διάθεση για σύνδεση με τη στιχουργική παράδοση του δημοτικού τραγουδιού.

2. "Ο επιστάτης των εθνικών οικοδομών επί Ι. Καποδίστρια" - Αλέξανδρος Σούτσος:
Σε ποια θεματικά και εκφραστικά στοιχεία απηχείται ο συνδυασμός του σατιρικού είδους με την πολιτικοκοινωνική κριτική.

Στο συγκεκριμένο, σάτιρα και πολιτική είναι έννοιες συμπληρωματικές / ταυρόσημες. Το ποιητικό προσωπείο εκφέρει τον λόγο σε α' πρόσωπο για να παρουσιαστεί το μισητό για τον Σούτσο καθεστώς του Ι. Καποδίστρια. Ο επιστάτης (έπαρση, αφέλεια, χωρίς ηθικούς φραγμούς, σε στενή σχέση με τους δημόσιους άρχοντες) προβάλλει τη σταθερή αρχή του βίου του: το εύκολο και γρήγορο κέρδος.
Κοινωνία μεταλλασσόμενη, δίχως σταθερές αξίες, ο επιστάτης δεν είναι παρά ένας ακόμα κρίκος σε μια μακριά αλυσίδα της διαπλοκής. Πολιτικός στόχος της σάτιρας του Σούτσου: η στηλίτευση της δημόσιας στάσης ορισμένον προσώπων. Όχι συγκεκριμένα πρόσωπα, αλλά επαγγελματικές ομάδες. Στιλητεύεται επίσης η απαιδευσία εκείνων που αναλαμβάνουν δημόσιους ρόλους.
Εκφραστικά: Η σάτιρα εδώ συνδυάζεται με τον ρυθμό του σκωπτικού τραγουδιού (3 στροφές που τελειώνουν με τους ίδιους "τραγουδιστικούς" βραχείς στίχους, οι οποίοι συμπυκνώνουν και το πικρό πολιτικό μήνυμα του ποιήματος: η "δουλειά" πάει καλά μέσα σε ένα κοινωνικό σώμα που νοσεί από την κακή διαχείριση και τη διαφθορά.

3. α) "Ο βοριάς που τ' αρνάκια παγώνει" Γ. Ζαλοκώστα + β) "Η νοσταλγία" (ΑΚΚ-Ι. Καρασούτσας):
Σύγκριση με γνώμονα τα τεχνοτροπικά, θεματικά και γλωσσικά γνωρίσματα της αθηναϊκής ποίησης 1850-70. Ισχύει για το β) ότι ο ν.ε. ρομαντισμός δεν μένει στη μορφή αλλά στις επιφάνειες;

Για β) αρχαιολατρία, πατριδολατρία, ρητορισμός. Επίσημη αρχαϊστική καθαρεύουσα, αρχαιογνωστικές αναφορές, περίτεχνο στροφικό σχήμα. Νοστασγία για Μ. Ασία (δοσμένη με το αρχαίο της όνομα, Ιωνία) => κλασικιστική τεχνοτροπία, χωρίς να λείπουν τα ρομαντικά στοιχεία (έντονο συναίσθημα, υποβλητικές φυσικές περιγραφές).
Για α) αφορμή ο θάνατος του 4ου γιου του.. τυπικά ρομαντικό. Έντονη δραματοποίηση της αναμονής του θανάτου. Ψυχική οδύνη που ταυτίζεται με την ταραχή των φυσικών στοιχείων. Χρήση δημοτικής (συνιστά εξαίρεση) που με τα υπερβολικά, αφελή θεματικά στοιχεία του ποιήνματος, μάλλον ελαττώνουν τη συγκινησιακή απόχηση του ποιήματος.
Για β) χρήση καθαρεύουσας που μάλλον δεν προκαθορίζει την αισθητική αξία ενός ποιήματος (επιφανειακή άτεχνη ποίηση χωρίς εκφραστικό βάθος.)

4. α) "Παρά τω τάφω της δεσποινίδος" Σ. Βασιλειάδης + β) "Επί του τάφου του πατρός μου" Γ. Βιζυηνός:
Σύγκριση (περίοδος: παρακμή του αθηναϊκού κλασικορομαντισμού)

Και τα δύο ως θέμα τους τάφους και τον πενθισμό. Και στα δύο απαντούν οι κοινοί τόποι της ρομαντικής τεχνοτροπίας (δράμα από θάνατο νέας ή πολυαγαπημένου συγγενικού προσώπου).
Στο α) τυπικά ρομαντικά γνωρίσματα (αντιθετική σχέση νεκρής - φύσης, ενατένιση του ουρανού, πικρή ανάμνηση νεκρού αδελφού), ρητορισμός, μεταφυσική "λύση" (θάνατος σώματος = αθανασία ψυχής) εκφυλίζονται λόγω κακής χρήσης καθαρεύουσας (συντακτική στρυφνότητα και ακυρολεξίες).
Στο β) Σπαραξικάρδια ρομαντική δραματοποίηση), τίτλος σε καθαρεύουσα, συγκινησιακά  θερμαίνεται από την καθαρή δημοτική γλώσσα και, μέσω αυτής, την ανάμνηση του δημοτικού τραγουδιού (μοιρολόγια). Περίτεχνη στροφή + χρήση δημοτικής => ροπή προς αλλαγή (γενιά 1880)

5. α. "ο Λέανδρος" Π. Σούτσος + β. "Θάνος Βλέκας" Καλλιγάς + γ. "Η ηρωίς της ελλ. επαναστάσεως" Ξένος:
Ποιο το κοινό θεματικό μοτίβο; Ποιες μεταμορφώσεις/προσαρμογές υφίσταται;

Οι δυσκολίες που αντιμετωπίζει το ειδύλλιο ενός ζευγαριού ενταγμένες κάθε φορά μέσα σε συγκεκριμένο κονωνικοϊστορικό πλαίσιο.
στο α) - οι ηθικές / κοινωνικές δεσμεύσεις δεν τους επιτρέπουν να χαρούν τον έρωτά τους. Μεταξύ ερωτικού πάθους και κοινων. χρέους επιλέγουν το δεύτερο, επιλογή - ηθικό αντίβαρο στην κατά τα άλλα ανόσια πράξη της αυτοκτονίας του Λέανδρου στο τέλος του έργου.
στο β) - η ερωτική επιθυμία: συνεκτικός ιστός των περιπετειών του Θάνου. Η αμοιβαία αγάπη παρεμποδίζεται από τις δύσκολες κοινωνικές συνθήκες των αγροτών και την κακοδιοίκηση του ν.ε. κράτους.
στο γ) - έρωτας στο πρόσφατο ηρωικό παρελθόν. Το ξέσπασμα της επανάστασης και η οικειοθελής στράτευση του Θρασύβουλου + ραδιουργίες του μισητού αντεραστή Βάρθακα αναβάλλουν συνεχώς την ευτυχισμένη ένωση.

6. "Λέανδρος" Π. Σούτσος: Ανήκει στο είδος της μυθιστορίας ή του μυθιστορήματος;

Παρόλο που πρόκειται για επιστολικό μυθιστόρημα, στο συγκρκριμένο είναι ευδιάκριτο ένα βασικό χαρακτηριστικό της μυθιστορίας: οι δυσκολίες που αντιμετωπίζει το ειδύλλιο ενός ερωτευμένου ζευγαριού. Ο στόχος της ηθικής ωφέλειας του αναγνώστη εμφανής, αφού και τα δύο μέλη δεν παραβιάζουν τους ηθικούς κανόνες και τις κοινωνικές δεσμεύσεις. Η κατάληξη αποκλίνει ωστόσο από τα στερεότυπα της μυθιστορίας (έρωτας ανεκπλήρωτος, οι δύο πρωταγωνιστές πεθαίνουν από θλίψη ή αυτοκτονούν).

7. "Λέανδρος" Π. Σούτσος: Να εντοπίσετε τυπικά στοιχεία και μοτίβα ρομαντισμού. Τι εξασφαλίζει η επιστολική μορφή του;

Τα ερωτικά πάθη και παθήματα που οφείλονται σε ποικίλους παράγοντες, η μελαγχολική διάθεση των πρωταγωνιστών που γεννά τάσεις αυτοκτονίας, η καταφυγή στη φύση και τον φιλοσοφικό στοχασμό που γεννά η παρατήρησή της, η έντονη θρησκευτική πίστη και γενικότερα η παρουσία του θρησκευτικού στοιχείου, η περιπλάνηση ως προτεινόμενη λύτρωση από το ερωτικό αδιέξοδο.
Η επιστολική δομή εξασφαλίζει πολυφωνία στην απόδοση της πραγματικότητας, της ψυχολογίας και των αισθημάτων των ηρώων, ενώ η ελλειπτική αφήγησή του διευκολύνει την αναπαράσταση ταυτόχρονων πράξεων.

8. "Πάπισσα Ιωάννα" Ροΐδης: Πού διαφοροποιείται από τα υπόλοιπα της ίδιας περιόδου;

Η περίοδος διακρίνεται από κριτική τάση εναντίον των τρωτών της πολιτικής διοίκησης, καθώς και από όψεις της κοινωνικής οργάνωσης και αστικής ζωής. Σε αυτή την παράδοση εντάσσεται και το έργο, όμως στο στόχαστρο της κριτικής του βάζει την εκκλησία, σατιρίζοντας όλο το εκκλησιαστικό οικοδόμημα (όντας Διαφωτιστής) προκαλώντας πραγματικό σκάνδαλο (σατιρική ελευθεροσύνη).
Προκαλεί επίσης με το απαράμιλλο ύφος του (προγραμματικός και συνεχής αιφνιδιασμός με τις πλέον απρόσμενες παρομοιώσεις - "αφυπνωτική" μέθοδος, ιδιοφυής χρήση της γλώσσας).

9. "Βρούτος Κουρτέρρος" Αλ. Ρ. Ραγκαβής: Ξενόθεμη πεζογραφία.. γίνεται αναγωγή στο σύγχρονά του ελληνικά δεδομένα;

Προβληματισμός έργου: ποιο είναι το καλύτερο πολίτευμα. Ο Ραγκαβής επιλέγει την ασφάλεια το ξενόθεμου περιβάλλοντος για να κάνει υποδείξεις για την ελληνική πραγματικότητα (βασιλική διοίκηση) ώστε να αποφευχθούν αντίστοιχες λανθασμένες επιλογές. Εντοπίζεται λοιπόν η ιδιολογική - πολιτική τοποθέτηση του συγγραφέα: πίστη στην 'πεφωτισμένη μοναρχία', προσπάθεια υπεράσπισης του ελληνικού θρόνου απέναντι στους σύγχρονους φιλολεύθερους και δημοκρατικούς αμφισβητίες του, διακριτική υπόδειξη προς Όθωνα των καθηκόντων ενός καλού ηγεμόνα.

10. "Θάνος Βλέκας": Πρόκειται για είδος παραβολικής αφήγησης (αναφορά στην πολιτική διαχείριση των προβλημάτων των αγροτικών στρωμάτων);

Ο Καγιαλής το αναγνωρίζει ως κείμενο πολιτικού προβληματισμού και υπόδειξη συνετής διαχείρισης των λαϊκών/αγροτικών κοινωνικών στρωμάτων. Σταδιακή ανάπτυξη 3 πολιτικών στάσεων/προτάσεων: ο ακαλλιέργητος Τάσος = ο στυγνός εκμεταλλευτής του κόπου των αγροτών, ο πλούσιος κτηματίας Αϋφαντής = ο συνετός άρχοντας που υποστηρίζει ότι η αρμονία του έθνους θα προέλθει μέσα από την παραχώρηση δικαιωμάτων στους αγρότες ως μικροϊδιοκτήτες, ο εξευγενισμένος αγρότης Θάνος επροσωπεί τον τύπο του ροναντικού φιλάνθρωπου. Αδιέξοδο επιλογών του, αφού ούτε τους χωρικούς πείθει ούτο τον βάναυσο Σκιά συνετίζει. Επικίνδυνη ως πολιτική πρόταση, αφού ο Θάνος σκοτώνεται και οι αγρότες καταλήγουν με περισσότερα προβλήματα. (τα τραγικά αποτελέσματα στα οποία οδηγούν οι αγαθές προθέσεις όταν δεν συνοδεύονται από ρεαλιστικές πολιτικές εκτιμήσεις). Ίσως η επιλογή του θανάτου να επιβάλλεται από την παράδοση των μυθιστορημάτων του ρομαντισμού, όμως το πιθανότερο.. για να κλονίσει τον αστό αναγνώστη και να τον προειδοποιήσει σχετικά με τον κίνδυνο που αντιμετωπίζουν τα συμφέροντα της τάξης του από την ανεξέλεγκτη αντίδραση των εγκαταλελειμμένων αγροτικών στρωμάτων.

ΚΕΙΜΕΝΑ ΑΝΘΟΛΟΓΙΟΥ

Α. ΠΟΙΗΣΗ:

1. Αλέξανδρος Σούτσος (1803-1863)

«Επιστάτης εθν. οικοδομών» (81)

«Ζηλιάρης γέρος»

2. Γεώργιος Ζαλόκωστας (1805-1858)

«Ο βοριάς που τ’ αρνάκια παγώνει» (85)

3. Παναγιώτης Σούτσος (1806-1868)

«Οδοιπόρος» (87)

4. Αλέξανδρος Ρίζος – Ραγκαβής (1809-1892)

«Δήμος και Ελένη» (99)

5. Ηλίας Ταντασίδης (1818-1896)

«Μικράτα» (104)

6. Ιωάννης Καρασούτσας (1824-1873)

«Η νοσταλγία» (105)

7. Δημήτρης Παπαρρηγόπουλος (1843-1873)

«Ο φανός του κοιμητηρίου Αθηνών» (107)

8. Σπυρίδων Βασιλειάδης (1845-1874)

«Παρά τω τάφω της δεσποινίδος» (110)

9. Γεώργιος Βιζυινός (1849-1896)

«Επί του τάφου του πατρός μου» (112)

Β. ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

1. Γρηγόριος Παλαιολόγος (1793-1844)

«Ο Ζωγράφος» (115)

2. Παναγιώτης Σούτσος (1806-1868)

«Ο Λέανδρος» (125)

3. Αλέξανδρος Ρίζος – Ραγκαβής (1809-1892)

«Βρούτος Κουρτέρρος ζητών...» (134)

4. Παύλος Καλλιγάς (1814-1896)

«Θάνος Βλέκας» (143)

5. Στέφανος Θ. Ξένος (1821-1894)

«Ηρωίς της Ελλ. Επανάστασης...» (151)

6. Εμμανουήλ Ροΐδης (1836-1904)

«Πάπισσα Ιωάννα» (160)

7. Χαρίλαος Δημόπουλος (β’μισό 19^ου-α’ μισό 20^ου)

«Η στρατιωτική ζωή εν Ελλάδι» (173)

Ελπ 30 - Η ποίηση του Ανδρέα Κάλβου

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3-- 27/5

(Σημείωση: Μέχρι το τέλος Ιουνίου όλα τα κεφάλαια παραμένουν ανοικτά σε συνεχή εμπλουτισμό.)

ΕΝΝΟΙΕΣ – ΚΛΕΙΔΙΑ

• Ωδές
• Φιλελληνισμός
• Φιλελευθερισμός
• Καρμποναρισμός
• Ποιητής της Ιδέας
• Πατριωτικός/πολιτικός ποιητής
• Πολύτροπος αρμονία

Ο ΒΙΟΣ ΤΟΥ ΚΑΛΒΟΥ

Γεννήθηκε στη Ζάκυνθο το 1792 όπου και έζησε μέχρι δέκα χρονών.
6 χρόνια μεγαλύτερος του Σολωμού.

1801-1802 μετά τον χωρισμό των γονιών του, ακολούθησε τον πατέρα του στην Ιταλία, αποκτώντας κυρίως ιταλική και δευτερευόντως κλασική παιδεία.

1816-1820 έζησε σε τρεις ευρωπαϊκές χώρες (Ελβετία, Αγγλία, Γαλλία)

1821 εξορίστηκε από την Ιταλία και κατέφυγε στη Γενεύη, όπου έμεινε έως το 1825. Η Επανάσταση ήταν που τον έστρεψε στην ελληνική ποίηση.

1826 επέστρεψε στα Επτάνησα (Κέρκυρα) όπου έζησε μέχρι το 1852. Δίδαξε στην Ιόνιο Ακαδημία, δάσκαλος γλώσσας, λογοτεχνίας και φιλοσοφίας. Παράλληλα, λόγια δραστηριότητα (άρθρα, διαλέξεις, μεταφράσεις).

1852 λόγω της γνωριμίας και του όψιμου γάμου του με μια αγγλίδα παιδαγωγό, εγκατέλειψε την Ελλάδα, πήγε με τη σύζυγό του στην Αγγλία και μετά το 1865 εγκαταστάθηκε στην κωμόπολη Louth της βόρειας Αγγλίας, όπου πέθανε το 1869.

Μητέρα αριστοκράτισσα, πατέρας πληβείος. Μαχητικός και ασυμβίβαστος. Άνθρωπος περίεργος και απομονωμένος. Ο Έλληνας αυτοδίδακτος λόγιος της διασποράς.
Δραστηριότητα 2 -- Εντοπίστε ομοιότητες και διαφορές μεταξύ Κάλβου - Σολωμού σε βίο και έργο:
- Ομοιότητες: ο στόχος και η θεματική (στόχοι της Ελληνικής Επανάστασης). Πρόθεση να απευθυνθούν στους τότε μορφωμένους Ευρωπαίους, προκειμένου να διαδώσουν τα αιτήματα του αγώνα της Επανάστασης. Ομοιότητα και στο ύφος που χαρακτηρίζεται από υπερβολή (επίδραση ευρωπαϊκού ρομαντισμού).
- Διαφορές: γλώσσα. α. Σολωμός: υπέρμαχος της ομιλούμενης ελληνικής β. Κάλβος: λόγιας. Διαφορά στον βίο: α. Σολωμός: αριστοκρατικής οικογένειας β. Κάλβος ταπεινής καταγωγής. Ανεκδοτολογικό χαρακτήρα η διπίστωση πολλών ότι δεν γνώριζαν ο ένας τον άλλον, παρόλο που ζούσαν στην ίδια πόλη επί 24 χρόνια. Το πιθανότερο να υπήρχε τυπική γνωριμία χωρίς την πνευματική επαφή.

ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΕΡΓΟΥ ΤΟΥ

Υπάρχουν έντονα ζεύγη αντιθέσεων, με πρώτο το ποιητικό εγώ και τον συλλογικό αγώνα (μέσα στο έργο του χρησιμοποιεί ελάχιστα βιωματικά στοιχεία, προκειμένου να περιοριστεί στο εγώ και να εκφράσει έντονα τη συλλογικότητα του αγώνα), με στόχο να εμψυχωθεί ο λαός, να ενδυναμώσει ο αγώνας και τέλος, να δοξαστούν τα όποια κατορθώματα.

Δεύτερο: Ελευθερία – Τυραννία.

Τρίτο: Δίκαιο – Άδικο.

Τέταρτο: Παιδεία – Βαρβαρότητα.

Πέμπτο: Ένδοξο παρελθόν – Παρόν. (το Παρόν, εμπεριέχει τρία στοιχεία: φύση, θρησκεία, Έθνος.

Ο Κάλβος, μέσα από αυτές τις αντιθέσεις, επιδιώκει να ενημερωθεί ο Ευρωπαϊκός κόσμος για τα τεκταινόμενα στην Ελλάδα με στόχο να αφυπνισθεί και να βοηθήσει τον αγώνα των Ελλήνων.

Ο δεύτερος στόχος του Κάλβου, αφορά την εμψύχωση των Ελλήνων και τη δοξασία προκειμένου να επιτευχθεί ο στόχος της απελευθέρωσης.

Κάλβος = Ποιητής της Ιδέας

Η ποίησή του είναι αντικειμενική. Αντλεί στοιχεία από την Ιστορική συγκυρία της εποχής, αλλά επικεντρώνεται σε διαχρονικές ιδέες.

Η Ελευθερία ταυτίζεται με την Αρετή.

Πουριτανός, άρα απομάκρυνση από την αισθησιακή αντίληψη της ζωής.

Παθιασμένος με τον διαφωτισμό.

ΡΕΥΜΑΤΑ ΚΑΙ ΙΔΕΟΛΟΓΙΕΣ ΠΟΥ ΕΠΗΡΕΑΣΑΝ ΤΟΝ ΚΑΛΒΟ (ΩΔΕΣ)

Ιταλικός νεοκλασικισμός που συνδυάστημε με τις φιλελεύθερες ιδέες Γαλλικής Επανάστασης.

Μέσα στο κλίμα του ευρωπαϊκού φιλελληνικού κινήματος. Απευθυνόταν στο ευρωπαϊκό κοινό που είχε ευασθητοποιηθεί απέναντι στον ελληνικό αγώνα. Παράλληλα όμως, η επιλογή της νέας ελληνικής γλώσσας ως εργαλείο (άγνωστης στην Ευρώπη) υποδηλώνει την επιθυμία του να υπηρετήσει όχι μόνο πατρίδα αλλά και τις αναγεννημένες Μούσες.

ΘΕΜΑΤΙΚΗ

Θεματική μήτρα η Ελληνική Επανάσταση πού εκφράζει τόσο την ιδεολογία του ως ποιητή (σκοπός: να γράψει ποίηση ως μέσο άσκησης της δικαιοσύνης σε βάρος της αδικίας των δυναστών, αναγάγοντας την Επανάσταση σε ένα ευρύτερο πλαίσιο ιδεών, υπερίσχυση δικαίου εναντίον της αδικίας, επιβράβευση παιδείας εις βάρος της βαρβαρότητας) όσο και τον ατομικό του αγώνα να σπάσει τα δικά του προσωπικά δεσμά, όντας μέτοικος.

Παρά τις συχνές εμφανίσεις στις ωδές του ποιητικού «εγώ», το οποίο υπηρετεί ρητορικές κυρίως ανάγκες (έμφαση, άσκηση πειθούς στον αναγνώστη), γενικά ο Κάλβος περιόρισε δραστικά τα ίχνη των προσωπικών βιωμάτων του, προκειμένου να αναδείξει τον συλλογικό αγώνα.

Οι πάμπολλες μνείες στην αρχαία μυθολογία, στους αρχαίους προγόνους και στο ένδοξο αρχαιοελληνικό παρελθόν, σε συνδυασμό με αναφορές στη σύγχρονη Ελλάδα και στη χριστιανική λατρεία, δείχνουν ότι ο Κάλβος έγραψε τις ωδές εξ ονόματος της εθνικής κοινότητας την οποία προσπαθεί να εμψυχώσει, να μνημειώσει και να δοξάσει.

Υπάρχουν θεματικές αντιθέσεις (ελευθερία-τυραννία)

Ορισμένοι μελετητές αποκάλεσαν τον Κάλβο «ποιητή της Ιδέας», με την έννοια ότι έγραψε μια νοητική, αντικειμενική ποίηση, που άντλησε την αφορμή της από την ιστορική συγκυρία της εποχής, αλλά κατά βάθος επικεντρώνεται σε διαχρονικές, μεταφυσικές ιδέες. Στράτευσε την ποίησή του στον ιερό σκοπό να υπηρετήσει την Επανάσταση (απόλυτος ιδεαλισμός). Κατά βάθος πολιτική ποίηση.

ΓΛΩΣΣΑ

Η ελληνική γλωσσική συνείδηση του Κάλβου διαμορφώθηκε υπό την επήρεια της λόγιας και όχι της ομιλούμενης.

Ο Κάλβος είναι ο μόνος μείζων Επτανήσιος ποιητής που δεν υιοθέτησε τη δημοτική γλώσσα.  Η γλωσσική αυτή αποστασία του από την Επτανησιακή Σχολή στάθηκε η αιτία επίκρισης και καταδίκης του από τους άλλους Επτανήσιους.

Από μορφολογική άποψη, γλώσσα της Καλβικής ποίησης είναι η καθαρεύουσα, εμπλουτισμένη με αρχαϊστικούς και δημώδεις τύπους.  Πρόκειται για εντελώς προσωπικό γλωσσικό ποιητικό ιδίωμα, αποτέλεσμα της μίξης και εντέλει της σύνθεσης γλωσσικών στοιχείων προερχόμενων από την αρχαία ελληνική, θρησκευτικά κείμενα, τη λόγια της εποχής, καθώς και τη δημώδη, μάλιστα και με ιδιωματικά στοιχεία.  Κορμός πάντως του καλβικού λεξιλογίου είναι οι αρχαιοελληνικές λέξεις.

Υπέρμαχος της καθαρεύουσας, την οποία εμπλουτίζει με αρχαϊστικούς η δημώδεις τύπους (κινείται στα πλαίσια της λόγιας γλώσσας).
Αρκετοί ιταλισμοί (π.χ. επίταξη του επιθέτου) και σολοικισμοί

Η γλώσσα του Κάλβου έχει επηρεασθεί από τον Ιταλό Foscolo που υποστηρίζει ότι η γλώσσα πρέπει να είναι λόγια – τεχνητή, εμπλουτισμένη με Αρχαϊστικά στοιχεία από την ομιλούσα.

Ποικιλότροπος ή πολύτροπος αρμονικά στο έργο του Κάλβου ο συνδυασμός πολλών διαφορετικών στοιχείων, εντός του έργου του (π.χ. στη γλώσσα).

Στο έργο του Κάλβου παρατηρείται έλλειψη βασικών ποιητικών κανόνων π.χ. ομοιοκαταληξία, λυρικότητα κλπ. στοιχεία που ακολουθούνται από την Ιταλική ποίηση.

Ο Κάλβος δεν ακολουθεί κανόνες, γιατί πιστεύει ότι η ποίηση πρέπει να είναι ελεύθερη.

ΤΕΧΝΟΤΡΟΠΙΑ

Κύριο διακριτικό στοιχείο της τεχνοτροπίας των Ωδών είναι η σύζευξη ή εξισορρόπηση των δύο κύριων αισθητικών ρευμάτων του καιρού του, του νεοκλασικισμού και του ρομαντισμού.

Δημαράς – ερμήνευσε τις Ωδές ως μίξη εσωτερικών στοιχείων του ιταλικού νεοκλασικισμού και του εκφραστικού κλίματος του ευρωπαϊκού προρομαντισμού, υποστηρίζοντας ότι πίσω από τη νεοκλασικιστική επιφάνεια των Ωδών λανθάνει η συναισθηματική και ψυχρή ροπή προς τον ρομαντισμό, ορισμένα ίχνη της οποίας φτάνουν μέχρι την επιφάνεια.

Πολίτης – «όλος αυτός ο φαινομενικός κλασικισμός είναι ένα εξωτερικό ντύμα μονάχα, κάτω από το οποίο κινείται η ανήσυχη ψυχή ενός γνήσιου ρομαντικού».

Τζιόβας – ενέταξε τις Ωδές, με διεξοδική τεκμηρίωση, στη σφαίρα επιρροής του ευρωπαϊκού νεοκλασικισμού.

Διαλησμάς – συνόψισε τα στοιχεία νεοκλασικισμού (παρομοίωση, μετωνυμία, εικονοπλαστική ικανότητα, ιδιότυπος ιδεαλισμός, κλασικά αιτήματα για την τέχνη, τέχνη: παιδευτική αφία + διδακτικός χαρακτήρας).

Γαραντούδης – η «πολύτροπος αρμονία» των Ωδών (= στιχουργικό σύστημα με αρχαιοελληνικές καταβολές, θέλησε να συμπυκνώσει και να αναδείξει το σύνθετο, πρωτεϊκό και αρμονικό ρυθμικό και εκφραστικό αποτέλεσμα το οποίο επεδίωξαν να παράγουν οι ωδές του). Στηρίχτηκε στην άρνηση της μουσικότητας, άρνηση ομοιοκαταληξίας, έντονη απόκλιση από μετρικές μορφές, γλώσσα και νόημα. Πιο κοντά στην ιταλική δραμαματική ποίηση (οργάνωση του ρυθμού των Ωδών με βάση τον εσωτερικό ρυθμό του ιταλικού δραματικού είδους).  Από τον εσωτερικό δραματικό ρυθμό των Ωδών απορρέουν χαρακτηριστικά τους όπως η άρνηση της ομοιοκαταληξίας και η έντονη απόκλιση ανάμεσα στις μετρικές μορφές από τη μια μεριά, και τη γλώσσα και το νόημα από την άλλη.

Ελύτης – η καλβική μετρική ήταν προάγγελος του ελεύθερου στίχου της ποιητικής γενιάς του 1930.

ΩΔΕΣ

«Φιλόπατρις»

Έχει επηρεαστεί από τον ιταλικό νεοκλασικισμό και γαλλικό διαφωτισμό.

Μέσα από την ωδή, εκφράζει την αγάπη για τη μακρινή πατρίδα – γενέτειρα που δεν γνώρισε και την καταπίεση των τυράννων.

«Εις θάνατον»

Εμφανίζεται μέσα σε όραμα το φάντασμα της μητέρας, με την οποία υπερνικάται ο φόβος του θανάτου.

«Εις Μούσας»

Κάνει επίκληση στις Μούσες. Είναι η κλασσική επίκληση που έκανε κάθε αρχαίος ποιητής. Στην προκειμένη περίπτωση, ο Κάλβος κάνει την επίκληση προκειμένου το έργο του να συμβάλει στον αγώνα της δικαιοσύνης σε βάρος της τυραννικής αδικίας.

ΚΕΙΜΕΝΑ ΑΝΘΟΛΟΓΙΟΥ

1. Ανδρέας Κάλβος (1792 – 1869)

«Ο ωκεανός» (75)

Πολίτης (σ. 152) - 20 ωδές η μοναδική του προσφορά στη νεοελληνική ποίηση. Ποιήματα αγωνιστικά και παραινετικά, γράφτηκαν εξ ονόματος της εθνικής κοινότητας την οποία προσπαθεί να εμψυχώσεις, να μνημειώσει και να δοξάσει. Στο κλίμα του ευρωπαϊκού φιλελληνισμού.
Θέμα: η Ελληνική Επανάσταση. Μετρική: ιδιότυπη, 4 7σύλλαβοι και ένας καταληκτικός 5σύλλαβος. Σχήμα κλασικότροπο, ωστόσο βάση δημοτικός 15σύλλαβος σπασμένος στα δύο. Γλώσσα: κράμα δημοτικής και αρχαΐζουσας. Εφαρμόζει ποιητικές και αισθητικές θεωρίες των ιταλών κλασικιστών, κυρίως του δασκάλου του, του Φόσκολου. Βάση: λαλουμένη που εμπλουτίζεται με αρχαϊκές εκφράζεις και σπάνιες λέξεις. Δημοτικές λέξεις που παραμορφώνονται με αρχαιόπροπες καταλήξεις. Αρνητικά: Ζει 20 χρόνια μακριά από την Ελλάδα => αποκομμένος από την παράδοση (δημοτική και φαναριώτικη).  Κλασικιστικές φόρμες και σχήματα. Υψωμένος τόνος - γνήσιος ρομαντικός πυρήνας (βαθύτατη αντινομία: ο φαινομενικός κλασικισμός μόνο εξωτερικό ντύμα, κάτω από το οποίο κινείται η ανήσυχη ψυχή ενός γνήσιου ρομαντικού. Σε αυτές ακριβώς τις λίγες στιγμές ποιητικής ευφορίας ("ποιητικά κενά" κατά τους κριτικούς) βρίσκεται η αληθινή φυσιογνωμία και λυρική τόλμη του ποιητή.
Δραστηριότητα 1 -- Πρόθεση των ωδών ήταν να διακυρυχθεί το πατριωτικό και πολιτικό ιδεώδες της εθνικής αποκατάστασης των Ελλήνων. Μπορεί να λειτουργήσει αυτός ο υψηλόφωνος τόνος της καλβικής ποίησης σήμερα;
Μεν θεματικά ανεπίκαιρη ποίση, αλλά συνεχίζει να γοητεύει χάρη στη  συναισθηματική οικειότητα που προκαλεί η αίσθηση ενός αυτοεξόριστου ανάμεσά μας. Ο Κάλβος αρνήθηκε (όπως θα αρνιόταν και σήμερα) μια ελληνική πραγματικότητα εντελώς ξένη προς το δικό του ιδανικό της ελληνικότητας, ένα όραμα του οποίου υπήρξε υμνητής και απολογητής. Ο ιδεατός ελληνισμός μιας ανύπαρκτης πατρίδας στάθηκε για τον ποιητή ο ποιητικός, ηθικός, πολιτικός και εθνικός παράδεισός του. Εξόριστος εκείνος, εξόριστοι κι εμείς, ατενίζουμε με θάμβος αυτόν τον παράδεισο.
Δραστηριότητα 3 -- Να διαπιστώσετε τη γλωσσική σύνθεση στοιχείων α/ε, λόγιας και δημώδους γλώσσας. Να καταγράψετε τις λέξεις (αρχαίες κυρίως) και μυθολογικές αναφορές που χρήζουν λεξιλογικής ή πραγματολογικής ερμηνείας:
- εμβόλια: κρέπια -- διάφανα μαύρα υφάσματα ως ένδειξη πένθους
- ηώα.. ανοίγουσιν -- τα πρωινά σιδερένια κιγκλιδώματα, ώστε να βγουν τα άλογα του Ήλιου για το καθημερινό ταξίδι τους
- αμιλλητήρια (πέταλα) -- που αμιλλώνται, συναγωνίζονται μεταξύ τους
- βρέμων -- που βρυχάται
- τρίμορφος Εκάτη -- Τιτανίδα, κόρη του Πέρση και της Αστερίας, στην περιοχή του ουρανού ταυτιζόταν με τη σελήνη.
- (παραθαλάσσια) κλειτά -- κλειστά, σετά ή ξακουστά, ένδοξα.
- Ωκεανέ: γιος του Ουρανού και της Γαίας, πατέρας των θεών. Εδώ συμβολίζεται ως κοσμογινοκή αρχή και ταυτίζεται με τη θάλασσα του Αιγαίου.
- ροάς -- ρεύματα
- νώτα -- επιφάνεια της θάλασσας
- πρόφαντος -- εμφανής από μεγάλη απόσταση
- αδράχτια -- μεταφορικά η αντένα, μακρύ κομμάτι ξύλου που συνδέεται πλαγίως στο κατάρτι του πλοίου.
- τους πύργους θαλασσίους: ποιητική φράση, εννοούνται οι τουρκικές φρεγάτες.
- φιλεί: αγαπά
Τα παραπάνω δείχνουν ότι η ανάγνωση των Ωδών προϋποθέτει την εξοικείωση του αναγνώστη με την κλασικιστική σκευή του Κάλβου.
Δραστηριότητα 4: Με ποιο τρόπο γίνεται η μετάβαση της επαναστατημένης Ελλάδας από το χάος μιας γενικής κοσμογονίας στην επαναστατική ηρωογονία της εποχής:
α' στροφή: επιγραμματική αναγγελία θέματος: η ιστορία της σκλαβωμένης Ελλάδας.
- στ. β-ιβ': α' ενότητα -- νύχτα δουλείας = κοσμογονική κατάσταση νεκρικής νύχτας. => τη νύχτα διαδέχεται η αυγή που αναζωογονεί την οικουμένη (ο φυσικός χρόνος της κοσμογονίας)
- Από στ. ιγ': β' ενότητα -- μεταβαίνουμε στον ιστορικό χρόνο της σκλαβιάς (συμβολική νύχτα ελληνικής φυλής), λυτρωτική παρέμβαση της θεϊκής Ελευθερίας στον Ωκεανό να επιφέρει αναγέννηση στον χώρο του Αιγαίου - Επανάσταση.
- στ. λ-λ: γ' ενότητα -- ευχές και προτροπές στους επαναστατημένους νησιώτες που με τη βοήθεια του Θεού κατορθώνουν τις ναυτικές νίκες του 1822.
Παρατήρηση: ολοφάνερη εκφραστική διάκριση σε 2 μέρη: α) εικονιστικό (2 πρώτες ενότητες) β) ρητορικό (3η ενότητα).

Ελπ 30 - Η ποίηση του Διονυσίου Σολωμού

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 -- ενημερωμένο στις 24/5

(Σημείωση: Μέχρι το τέλος Ιουνίου όλα τα κεφάλαια παραμένουν ανοικτά σε συνεχή εμπλουτισμό.)

Διονύσιος Σολωμός

ΕΝΝΟΙΕΣ – ΚΛΕΙΔΙΑ

• Εθνικός ποιητής
• Στοχασμοί
• Αυτόγραφα έργα
• Ελευθερία και φύση
• Θρησκεία και θάνατος
• «Τρόπος μεικτός γνήσιος»
• Αποσπασματικότητα
• Λυρικά επεισόδια ή λυρικές ενότητες

Ο ΒΙΟΣ ΤΟΥ ΣΟΛΩΜΟΥ

Γεννήθηκε το 1798 στη Ζάκυνθο, εξώγαμο τέκνο του 61 ετών πλούσιου Ζακύνθιου κόντε Νικολάου Σολωμού και της 15χρονης υπηρέτριάς του Αγγελικής Νίκλη, με την οποία ο Νικόλαος διατηρούσε δεσμό από το 1796.
Σπουδές: Νομική Σχολή Παβίας. Βάσεις παιδείας του η α/ε και λατινική γλώσσα και λογοτεχνία.
Συναναστράφηκε με γνωστούς Ιταλούς ποιητές του νεοκλασικισμού και του ανερχόμενου ρομαντισμού.
Δίκη με αδελφό, δικαίωση, ωστόσο αποξενώθηκε από μητέρα του και ως ποιητής αποτραβήχτηκε από τη δημοσιότητα. Δεν παντρεύτηκε ποτέ, ιδιότροπος άνθρωπος σχεδόν μονήρης και με ανίκητο πάθος για το αλκοόλ. Είχε ενετικό τίτλο ευγενείας.

Πέθανε στην Κέρκυρα στις 9/21 Φεβρουαρίου 1857, σε ηλικία 59 ετών.

Η ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΤΟΥ ΣΟΛΩΜΙΚΟΥ ΕΡΓΟΥ

Η ποιητική φήμη του μεταξύ των συγχρόνων του οφειλόταν κυρίως στον νεανικό «Ύμνο εις την Ελευθερίαν» (έγραψε το ποίημα σε ηλικία 25 ετών).

Τα περισσότερα και καλύτερα ποιήματά του, ιδίως τα συνθέματα της ωριμότητάς του, έμειναν όχι μόνο ανέκδοτα αλλά και ανολοκλήρωτα, ακατάστατα και ανορθόγραφα γραμμένα, σε διάφορα στάδια επεξεργασίας, στα αυτόγραφα τετράδια ή και σκόρπια φύλλα του.  Σε ορισμένα σημεία η ακαταστασία είναι τέτοια ώστε ακόμα και οι ειδικοί αναγνώστες, οι φιλόλογοι, να διαφωνούν μέχρι σήμερα αν ορισμένοι στίχοι ανήκουν σ’ένα ποίημα ή σε άλλο.

ΕΚΔΟΤΙΚΗ ΤΥΧΗ ΣΟΛΩΜΙΚΟΥ ΕΡΓΟΥ

Σολωμός: (δημοσιεύτηκε μικρό μέρος του έργου του και η φήμη που απέκτησε οφείλεται αποκλειστικά στον Ύμνο).

Πολυλάς: προσπάθησε να εκδώσει έργα του Πολυλά με τον τίτλο «Ευρισκόμενα».

Πολίτης: έγραψε τα «Άπαντα» που ήταν 3 τόμοι, «Αυτόγραφα Έργα» 2 τόμοι.

Αλεξίου: Ποιήματα και Πεζά.

 

ΤΑ ΣΤΑΔΙΑ ΤΗΣ ΠΟΙΗΤΙΚΗΣ ΕΞΕΛΙΞΗΣ ΤΟΥ ΣΟΛΩΜΟΥ

1)      Στη Ζάκυνθο (1818-1828) – Ζακυνθινή Περίοδος

2)      Στην Κέρκυρα (1828-1857) – Κερκυραϊκή Περίοδος

Η ΝΕΑΝΙΚΗ ΘΗΤΕΙΑ ΣΤΗΝ ΙΤΑΛΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ

Τα πρώτα ποιήματα του Σολωμού, κυρίως σονέτα, γράφτηκαν στην ιταλική γλώσσα κατά τη διάρκεια των σπουδών του στην Ιταλία.

Τα θρησκευτικά θέματά τους οφείλονται κυρίως στο γεγονός ότι στην ιταλική ποίηση του τέλους του 18^ου και των αρχών του 19^ου αιώνα επικρατούσε η θρησκευτική θεματολογία.

Την περίοδο 1818-1822, συνέθετε στην ιταλική γλώσσα θρησκευτικά και σατιρικά ποιήματα – τα τελευταία είχαν συνήθως στόχο τον Ζακύνθιο γιατρό Διονύσιο Ροϊδη.

ΤΑ ΠΡΩΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΠΟΙΗΜΑΤΑ

1818-1823 – 20 ΠΕΡΊΠΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΆ ΛΥΡΙΚΆ ΠΟΙΉΜΑΤΑ

Κρίνονται απλά και αφελή

Τα κύρια θέματά τους είναι η άδολη αγάπη για φανταστικές ή εξιδανικευμένες γυναίκες και ο θάνατος πλασματικών ηρώων ή πραγματικών προσώπων.

Η ΣΤΡΟΦΗ ΣΤΗΝ ΠΑΤΡΙΩΤΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ.  ΟΙ ΥΜΝΟΙ.

Τον 5^ο του 1823 έγραψε τις 158 τετράστιχες στροφές του «Ύμνου εις την Ελευθερίαν»

Η γλώσσα του ποιήματος είναι μικτή: βάση της η δημοτική, η οποία όμως εμπλουτίζεται με λόγια ίχνη, χωρίς να λείπουν και κάποιοι ιταλισμοί.  Το ύφος συνθέτει στοιχεία του επικού και του λυρικού είδους.

Ο «Ύμνος», το σημαντικότερο ποιήμα της νεανικής περιόδου του Σολωμού, γνώρισε γρήγορα μεγάλη απήχηση, δημοσιεύτηκε και μεταφράστηκε επανειλημμένα.

Τα επόμενα χρόνια ακολούθησαν κι άλλα πατριωτικού κυρίως περιεχομένου ποιήματα: η λυρική ωδή «Εις το θάνατο του Λορδ Μπάυρον», το εξαιρετικό επίγραμμα «Η καταστροφή των Ψαρών» και το «Η Φαρμακωμένη».

ΕΡΓΑ ΤΟΥ ΣΟΛΩΜΟΥ

Σονέτα: Ανήκουν στη νεανική ποίηση του Σολωμού.

Θεματολογία: Θρησκευτικά θέματα παρμένα ως επί το πλείστον από την ιταλική ποίηση.

Γλώσσα: Ιταλική (λόγω της ζωής του στην Ιταλία).

Στόχος: Μέσα από τα σονέτα προσπαθεί να κριτικάρει τον Ροΐδη. Αντιπροσωπευτικό έργο οι αυτοσχέδιες ομοιοκαταληξίες.

Τα πρώτα ελληνικά ποιήματα του Σολωμού («Ξανθούλα», «Αγνώριστη»).

Θεματολογία: Άδολη αγάπη για φανταστικές και εξιδανικευμένες γυναίκες, ή ο θάνατος πλασματικών ή υπαρκτών προσώπων.

Γλώσσα: Ελληνική.

Χαρακτήρας: Τα κείμενα διέπονται από απλό και αφελή χαρακτήρα.

Πατριωτική ποίηση και Ύμνοι.

Θεματολογία: Ο,τιδήποτε αφορά τον αγώνα του 1821.

Γλώσσα: Ελληνική, Δημοτική.

Σκοπός: Μέσα από το έργο του να προτρέψει τον λαό για ομόνοια και αδελφικότητα.

Χαρακτήρας: Συνδυάζει Επικό και Λυρικό στοιχείο.

Αντιπροσωπευτικά έργα: «Ύμνος στην Ελευθερία» το 1823. «Ωδή στο θάνατο του Λόρδου Μπάϋρον», «Φαρμακωμένη», «Η καταστροφή των Ψαρών».

Ο ΛΑΜΠΡΟΣ.  ΤΟ ΠΡΩΤΟ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΙΚΟ ΠΟΙΗΜΑ

Θεματολογία: Ερωτική ιστορία με τραγικό τέλος.

Γλώσσα: Δημοτική.

Επίδραση: Η επίδραση είναι από τον Μπάϋρον, όπου το χαρακτηριστικό του Μπάϋρον είναι ο επαναστάτης ήρωας που συγκρούεται με τον θεϊκό και τον ανθρώπινο νόμο. Επίσης θεματικά στοιχεία που τον επηρεάζουν από τον Μπάϋρον είναι: αιμομιξία, βίαιος πρόωρος θάνατος, αυτοκτονία, υπερφυσικά στοιχεία.

Χαρακτήρας: Επικός – Δραματικός. Συνδυάζει το επικό με το δραματικό στοιχείο.

Επικό-δραματικό ποίημα

Η πρώτη γραφή του ποιήματος χρονολογείται ήδη το 1823, το κύριο μέρος του γράφτηκε στα χρόνια 1824-1826, ενώ η ατελέσφορη προσπάθεια για την ολοκλήρωσή του διήρκεσε ως το 1834.

Επίδραση της ποίησης του Άγγλου ρομαντικού ποιητή Byron.

Η ΓΥΝΑΙΚΑ ΤΗΣ ΖΑΚΥΝΘΟΣ

Θεματολογία: Εξιδανίκευση της γυναικείας μορφής.

Γλώσσα: Δημοτική (με ιδιώματα της Ζακύνθου).

Σκοπός: Επιδιώκει να σατιρίσει τη μορφή της Ζακυνθινιάς γυναίκας, που έχει επιλήψιμη συμπεριφορά και εθνικά και κοινωνικά (αυτό προκύπτει από την πρώτη επεξεργασία του έργου). Σε μία δεύτερη και τρίτη επεξεργασία, σκοπός είναι να  προβληθεί ένα εφιαλτικό όνειρο ή προφητεία, με αναφορές στον αγώνα του 1821, που παρουσιάζεται ως αγώνας του καλού με το κακό.

Κατά τον Μπάιρον, το έργο χαρακτηρίζεται ως εφιαλτική σάτιρα σε πεζό λόγο.

Κατά τσαν Σάνογλου, χαρακτηρίζεται ως ιδιόρρυθμη πρόζα με στοιχεία ποιητικού λόγου. Το γενικό συμπέρασμα είναι πως είτε είναι πρόζα είτε ποίημα σε πεζό.

Το 1826 άρχισε τη σύνθεση του Η γυναίκα της Ζάκυνθος (δημοσιεύτηκε το 1927).

Παλαιότερα η φιλολογική έρευνα αντιμετώπισε το έργο ως πεζό κείμενο, σύμφωνα όμως με νεότερους μελετητές πρόκειται ουσιαστικά για ποιητικό έργο, συγκεκριμένα για ποίημα σε πρόζα ή ποίημα σε πεζό.

Αφηγητής είναι ο ιερομόναχος Διονύσιος.

Στο πρώτο και πιο ολοκληρωμένο στάδιο επεξεργασίας (1826-1829) στόχος ήταν η σάτιρα κάποιας συγκεκριμένης, ανώνυμης ζακυνθινής με επιλήψιμη κοινωνικά και εθνικά συμπεριφορά.

Στο δεύτερο (1829-1833) και στο τρίτο (1833) στάδιο επεξεργασίας, ο στόχος διευρύνθηκε και καθώς το έργο πήρε τη μορφή ενός εφιαλτικού οράματος ή προφητείας με αποκαλυπτικό χαρακτήρα και με αναφορές στον εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα των Ελλήνων, αναδεικνύεται σε μια σύγκρουση του καλού και του κακού.  Η γλώσσα του έργου είναι δημοτική με πολλά ιδιωματικά ζακυνθινά στοιχεία.

ΤΑ ΣΥΝΘΕΜΑΤΑ ΤΗΣ ΩΡΙΜΟΤΗΤΑΣ

-Ο Κρητικός (1833-4) απόσπασμα ενός ανολοκλήρωτου επικολυρικού συνθέματος, σηματοδοτεί την αρχή της ποιητικής ωριμότητας του Σολωμού.

Εκφραστική στροφή προς την ελληνική ποιητική παράδοση, ιδίως προς την κρητική λογοτεχνία της ακμής, και ρυθμική καλλιέργεια του δεκαπεντασύλλαβου στίχου.

Θεματολογία: Ο αγώνας ενός ανθρώπου στη δίνη οριακών αντιθέσεων.

Γλώσσα: Δημοτική.

Σκοπός: Η αβεβαιότητα της υπάρχουσας κατάστασης.

Χαρακτήρας: Ώριμο έργο, που φανερώνει την στροφή του Σολωμού προς την Ελληνική και Κρητική παράδοση και, έχει έντονο το στοιχείο της λυρικότητας.

- Οι Ελεύθεροι πολιορκημένοι (1834-47) – 3 στάδια.

Θεματολογία: Η δεύτερη πολιορκία και η ηρωική έξοδος.

Γλώσσα: Δημοτική.

Σκοπός: Να αναδειχθεί το ηρωικό μεγαλείο των Ελλήνων.

- Ο Πόρφυρας (1847-9) εκδοτικά το ποίημα παρουσιάζει πολλά προβλήματα: οι μορφές που παραδίδουν οι εκδόσεις Πολυλά και Αλεξίου έχουν σημαντικές διαφορές στην έκταση και στο περιεχόμενο.

Θεματολογία: Ένα πραγματικό περιστατικό της καθημερινότητας (ένας καρχαρίας κατασπαράσσει έναν άγγελο στρατιώτη στην Κέρκυρα).

Γλώσσα: Δημοτική.

Σκοπός: Η επεξεργασία του ίδιου του θανάτου ως μια μυστική και αποκαλυπτική στιγμή (τη στιγμή που ο στρατιώτης φτάνει στο τέλος, ανακαλύπτει ή αποκαλύπτει τον εαυτό του).

Την τελευταία δεκαετία της ζωής του ο Σολωμός επέστρεψε στη σύνθεση ιταλικών ποιητικών κειμένων.

Από την τελευταία δεκαετία σώζονται επίσης πεζά σχεδιάσματα, γραμμένα στα ιταλικά, όπου ο ποιητής αναπτύσσει την υπόθεση ποιημάτων που σκόπευε να γράψει.

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΤΗΣ ΣΟΛΩΜΙΚΗΣ ΠΟΙΗΣΗΣ

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΣΟΛΩΜΟΥ (ΔΥΟ ΖΕΥΓΗ)

ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ & ΦΥΣΗ.

ΘΡΗΣΚΕΙΑ & ΘΑΝΑΤΟΣ.

ΕΡΩΤΑΣ: Σε όλο το έργο του Σολωμού είναι αγνός, με εξαίρεση το «Λάμπρο» όπου είναι σαρκικός.

ΠΡΟΚΛΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΖΩΗΣ: Ο Σολωμός κωδικοποιεί τις προκλήσεις σε τέσσερα σημεία: Πόλεμος, ηθικό χρέος, έρωτας, ποίηση.

Το βασικό θεματικό τρίπτυχο (πατρίδα, χριστιανική θρησκεία, εξιδανικευμένη γυναικεία μορφή) της Επτανησιακής Σχολής, ισχύει και για τη νεανική ποιητική παραγωγή του Σολωμού της ζακυνθινής περιόδου.

Στα ώριμα συνθέματα της κερκυραϊκής περιόδου τα ίδια θεματικά κέντρα γίνονται αντικείμενο επεξεργασίας και εμπλουτίζονται μέσα από τις συστηματικές φιλοσοφικές αναζητήσεις του Σολωμού, με αποτέλεσμα να ανάγονται στα θέματα εκείνα που απασχόλησαν τους μεγάλους ποιητές όλων των εποχών: ο έρωτας, ο θάνατος, η ελευθερία, η πίστη στον θεό, η σχέση του ανθρώπου με τη φύση.

Ο Mackridge – κωδικοποίησε την επεξεργασία των κύριων θεμάτων της σολωμικής ποίησης σε δύο ζεύγη αντιθέσεων: ελευθερία και φύση, θρησκεία και θάνατος.  Η ελευθερία, που συνδέεται σταθερά με τους αγώνες των Ελλήνων κατά των Τούρκων και που είναι κατάκτηση της ανθρώπινης βούλησης, θριαμβεύει επάνω στη φύση, που κυριαρχείται από ανεξέλεγκτες δυνάμεις και δεν γνωρίζει ηθικούς κανόνες. Στο θεματικό ζεύγος θρησκεία και θάνατος, η χριστιανική πίστη υπερβαίνει τον θάνατο.  Όλα τα συνθετικά ποιήματα τελειώνουν με τον βίαιο θάνατο των βασικών ηρώων.

Τα συνθέματα της σολωμικής ωριμότητας περιστρέφονται γύρω από τις ποικίλες όψεις της δοκιμασίας του ανθρώπου να φέρει σε αίσιο πέρας την πάλη του με τα μεγάλα εμπόδια και προκλήσεις της ζωής: τον πόλεμο, το ηθικό χρέος, τον έρωτα, την ποίηση.

ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΣΟΛΩΜΙΚΗΣ ΠΟΙΗΣΗΣ

Η κεντρική ιδέα των ποιημάτων συλλαμβάνεται σε ιταλικό πεζό κείμενο, ενώ ο θεματικός πυρήνας του έργου, σε ελληνικούς στίχους.

Την ευκολία της γραφής λυρικών κατά βάση ποιημάτων με ένα κεντρικό θέμα διαδέχθηκε η δυσκολία της σύνθεσης μεγαλεπήβολων ποιητικών έργων, τα οποία συναιρούσαν διαφορετικούς εκφραστικούς τρόπους και όπου τα διάφορα μέρη δεν συνδέονταν μεταξύ τους παρατακτικά, δηλαδή δεν γράφονταν και δεν διατάσσονταν απλώς το ένα μετά το άλλο, αλλά αναπτύσσονταν με οργανική σχέση, ως ενιαίο σώμα που τα διάφορα μέλη που διέπονται από μια κεντρική αρχή.

Ο Σολωμός στην αρχή κατέγραφε σε ιταλικό πεζό κείμενο την κεντρική ιδέα και τα βασικά στοιχεία της υπόθεσης του ποιήματος και στη συνέχεια στιχουργούσε διάφορους θεματικούς πυρήνες της υπόθεσης σε ελληνικούς στίχους.  Ενδιαμέσως δεν έπαυε να καταγράφει στα ιταλικά διάφορους στοχασμούς, ενώ υπέβαλε τους ελληνικούς στίχους σε διάφορα στάδια επεξεργασίας.

Ο Σολωμός αποσπούσε από παλαιότερα ποιήματα ορισμένες θεματικές μονάδες, έκτασης ενός ή δύο στίχων, αλλά, μερικές φορές, ακόμη και ολόκληρες θεματικές ενότητες, τις επεξεργαζόταν και στη συνέχεια τις ενέτασσε σε άλλα, νεότερα ποιήματα.

ΤΕΧΝΟΤΡΟΠΙΑ

Επίδραση του Ρομαντισμού.

Γνήσιος μικρός τρόπος ποίησης.

Αποσπασματικότητα του έργου.

Γνήσιος μικτός τρόπος ποίησης: Μέσα από το έργο του Σολωμού, παρατηρείται μίξη Κλασσικιστικού με το Ρομαντικό στοιχείο. Στην ποίηση του Σολωμού δεν εξωτερικεύονται τα εσωτερικά πάθη, αλλά προβάλλεται ο αγώνας για την Ελευθερία. Στην ανάλυση ενός έργου σε ό,τι αφορά την τεχνοτροπία, πρέπει να αναφερθεί εάν έχει αφηγηματικό χαρακτήρα, εάν εμπεριέχει δραματικά στοιχεία (ομιλίες, διάλογοι).

«Κρητικός»: εάν εμπεριέχει λυρικά στοιχεία ή και τα δύο.

Παράλληλη απήχηση και σύζευξη του νεοκλασικισμού και του ρομαντισμού.

Στην εξέλιξη της σολωμικής ποίησης, διαπιστώνεται και μια φανερή διαφοροποίηση στο ποιητικό είδος: στη ζακυνθινή περίοδο ο Σολωμός έγραψε κυρίως σύντομα ποιήματα του λυρικού είδους, ενώ στην κερκυραϊκή περίοδο συνέθετε πρωτίστως μεγαλύτερης έκτασης ποιήματα του δραματικού ή / και του επικού / αφηγηματικού είδους.

Ο «ΜΕΙΚΤΟΣ ΓΝΗΣΙΟΣ» ΤΡΟΠΟΣ ΠΟΙΗΣΗΣ

Η νεανική νεοκλασικιστική ποίηση του Σολωμού αφομοίωσε, όπως και τα ιταλικά πρότυπά της, αρκετά στοιχεία του προρομαντισμό.

Ο νεανικός κλασικορομαντισμός του Σολωμού λειτούργησε εποικοδομητικά για τη σύμμειξη κλασικιστικών και ρομαντικών τεχνοτροπικών στοιχείων, την οποία ο Σολωμός επιχείρησε στην ώριμη περίοδό του.

Η πρόθεση για τη δημιουργία μεικτού τρόπου φανερώνει ότι σε θεωρητικό επίπεδο ο ώριμος ποιητής Σολωμός σκεφτόταν ως ρομαντικός.

Αυτό πάντως δεν σημαίνει ότι ο ώριμος Σολωμός θεωρούσε, όπως οι ρομαντικοί ποιητές της εποχής του, την ποίηση τρόπο έκφρασης ενός ασυγκράτητου προσωπικού πάθους.

Τα ώριμα συνθέματά του αφορούν κυρίως στον εθνικό αγώνα των ομοεθνών του, στους οποίους ο ποιητής προσπαθεί να προσφέρει παραδείγματα μιας ανώτερης, πνευματικής και ηθικής στάσης ζωής.

Από την άποψη του ποιητικού είδους τα κύρια σολωμικά ποιήματα θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν ως εξής:

ü  Ο Λάμπρος – αφηγηματικό ποίημα με δραματικά στοιχεία

ü  Ο Κρητικός – δραματικός μονόλογος με λυρικά στοιχεία

ü  Οι Ελεύθεροι πολιορκημένοι – ποίημα με αφηγηματικό πλαίσιο αλλά αναπτύσσεται κυρίως με δραματικά και λυρικά στοιχεία

Η ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ

Αποσπασματικότητα – το γεγονός ότι τα συνθετικά και σημαντικότερα ποιήματα μας παραδόθηκαν ανολοκλήρωτα σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό.

Δεν δημοσιεύει πολλά έργα του.

Δεν ολοκληρώνει έργα του ή τα ολοκληρώνει, αλλά έχουν μέσα κενά.

ΕΡΜΗΝΕΙΕΣ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ (ΤΡΕΙΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ)

Βιώματα, ψυχολογική κατάσταση (αλκοολικός, τελειομανής, οκνηρός).

Προσωπική ανυπέρβλητη εσωτερική δυσκολία. (εκμάθηση ελληνικής γλώσσας, όπου η σχέση του χαρακτηρίζεται ελλιπής).

Ζήτημα τεχνοτροπίας ή ποιητικής ωριμότητας του Σολωμού.

Υπάρχουν τρεις απόψεις μελετητών επί του ζητήματος:

α) Βελούδης: η ρομαντική αισθητική ή διαλεκτική του Hegel (επιρροή από τους Ευρωπαίους ποιητές).

β) Maccridge: Υποστηρίζει ότι ο Σολωμός διέκρινε την ποιητική ιδέα των ποιημάτων από την γλωσσική και εκφραστική υλοποίηση.

γ) Βαγενάς: Υποστηρίζει και αυτός, ότι υπάρχει ασυμβατότητα ανάμεσα στο περιεχόμενο και την έκφραση π.χ. προσπαθεί να γράψει τραγική ποίηση με λυρική γλώσσα.

Οι μελετητές υποστηρίζουν δύο πράγματα: είτε πως αυτό είναι τυχαίο, είτε αφορά τον χαρακτήρα του Σολωμού.

Η άποψη του Πολίτη: Θεωρεί πως αυτή η αποσπασματικότητα, οφείλεται στην αδιαφορία του Σολωμού να εντάξει τα λυρικά αποσπάσματα σε ένα συνολικό αφηγηματικό ή επικολυρικό έργο. Είναι εσκεμμένη προσπάθεια και δείχνει ότι ο Σολωμός επιδιώκει να αποστασιοποιεί ό,τιδήποτε λυρικό από ό,τιδήποτε μη λυρικό.

Πολίτης – ονόμασε τα αποσπάσματα «λυρικές ενότητες» ή «λυρικά επεισόδια», ο Σολωμός «δε θέλησε ή δεν ενδιαφέρθηκε να εντάξει τα λυρικά αυτά κομμάτια σ’ ένα σύνολο αφηγηματικό ή «επικολυρικό».  Έμεινε στην καθαρή λυρική έκφραση, αδιαφορώντας για τη μη λυρική συνδετική ουσία, προχωρώντας έτσι προς μια κατάκτηση ενός «καθαρού» λυρικού χώρου, πολύ πιο πρίν από την εποχή του».

3 Κατηγορίες απαντήσεων για τις αιτίες για τις οποίες ο Σολωμός δεν ολοκλήρωνε τα ώριμα ποιήματά του:

(1) βιογραφικού ή ψυχολογικού χαρακτήρα ερμηνείες (αλκοολισμός, οκνηρία, τελειομανία)

(2) προσωπική ανυπέρβλητη εξωτερική δυσκολία (ελλιπής ή και πλημμελής γνώση της ελληνικής γλώσσας, ή, ότι ο  Σολωμός δεν μπορούσε να συμβιβάσει τον φιλοσοφικό στοχασμό του με την ποιητική έκφραση.

(3) τεχνοτροπία ή εγγενής ζητήματα της ώριμης ποιητικής του Σολωμού.

Βελούδης – η αποσπασματική μορφή των σολωμικών ποιημάτων οφείλεται στην υιοθέτηση της σύγχρονης ρομαντικής ποιητικής θεωρίας και της διαλεκτικής αισθητικής του Hegel.  Το «απόσπασμα» ή το «ημιτελές έργο» είναι καίρια έκφραση της ρομαντικής αισθητικής η οποία «αντιλαμβάνεται την καλλιτεχνική δραστηριότητα ως μια δημιουργική διαδικασία, ως ένα δημιουργικό γίγνεσθαι».

Mackridge – Ο Σολωμός διέκρινε τη ποιητική ιδέα των ποιημάτων του από τη γλωσσική – εκφραστική υλοποίησή της.

Νάσος Βαγενάς – αιτία της αποσπασματικότητας είναι η εγγενής ασυμβατότητα ανάμεσα στο περιεχόμενο και στην έκφραση, το γεγονός δηλαδή ότι ο Σολωμός προσπαθούσε να γράψει «τραγικού και επικοτραγικού περιεχομένου ποίηση με λυρική γλώσσα».

Οι λογοτεχνικές πηγές του Σολωμού διακρίνονται σε τέσσερις άξονες:

1. Αρχαία λογοτεχνία
2. Αγία Γραφή
3. Νεοελληνική λογοτεχνική παράδοση (δημώδη μεσαιωνικά κείμενα, κρητική λογοτεχνία, δημοτικό τραγούδι, «πρόδρομοι»)
4. Ευρωπαϊκή λογοτεχνική παράδοση (ιδίως ιταλική και γερμανική λογοτεχνία)

ΚΕΙΜΕΝΑ ΑΝΘΟΛΟΓΙΟΥ

1. Διονύσιος Σολωμός (1798 – 1857)

«Διάλογος» (53)

Πολίτης (σ. 145-6) – Το πρώτο από τα δύο μοναδικά πεζά του Σολωμού, γραμμένο το 1824. Το «πιστεύω» του Σολωμού για τη δημοτική γλώσσα (επιχειρήματα αντλημένα από γαλλικό διαφωτισμό). Γλωσσοπλάστης ποιητής: Κανείς δεν έχει το δικαίωμα να αλλάζει τη γλώσσα του λαού.. αλλάζοντας εξωτερικά τους τύπους δεν καλλιεργούμε και δεν ευγενίζουμε τη γλώσσα.. μόνο ο ποιητής, βασισμένος στη λαϊκή γλώσσα, θα την πλουτίσει και θα την εξευγενίσει εσωτερικά, θα βαθύνει και θα ευρύνει το νόημα της κάθε λέξης, έτσι που η γλώσσα να εκφράζει τα πιο λεπτά αισθήματα και κινήματα της ψυχής.
Πρώτο ποίημα που θεωρητικοποιήθηκε η χρήση της δημοτικής. Ισότιμος ο αγώνας για την ελευθερία και τη γλώσσα. Αντλεί τα επιχειρήματά του από τον Διαφωτισμό. Στο κείμενο αναφέρονται ονόματα ευρωπαίων και αρχαίων συγγραφέων. Επικαλείται την παράδοση των σύγχρονων δυτικών γλωσσών με την ομιλούμενη γλώσσα. Προβάλλεται ο δημιουργικός ρόλος του ποιητή που σέβεται γραμματική και λεξιλόγιο και θέλει να εξευγενίσει, εμπλουτίσει και διευρύνει το νόημα της κάθε λέξης.

«Ξανθούλα» (65)

Πολίτης (σ. 142) – Γυναικεία μορφή, ένα θέμα μόνιμο και βασικό σε όλη την ποίηση του Σολωμού. Προ-ρομαντική σκηνογραφία. Μια διαπίστωση γεγονότων μονάχα, καμιά συγκινησιακή πέριγραφή. Η συγκίνηση δημιουργείται με το εντελώς απέριττο της έκφρασης, με το αυτονόητο ξαναγύρισμα της ρυθμικής μελωδίας.
Τα πρώτα ελληνικά λυρικά (1818-1823). Θέμα: γυναίκα. Μορφή: απέριττη έκφραση, μικροό στίχοι, απλοϊκό, ρυθμική μελωδία. Λυρική, ιδιωτικής φύσεως χώρου. Περιστατικό: αποχαιρετισμός κόρης από φίλους. Μοτίβα: επικέντρωση μορφής στο θλιβερό συμβάν, μεγάλη θλίψη στους φίλους και στον ποιητή. Τόνος ελαφρότητας μέσα από την επανάληψη και τα υποκοριστικά.

«Καταστροφή Ψαρών» (65)

Πολίτης (σ. 143) – Γραμμένο το 1825. Προχωρεί ολοένα σταθερότερα προς την κατάκτηση του γλωσσικού οργάνου και της λυρικής έκφρασης. Λιτότατο, συμπυκνωμένο στην έκφραση επίγραμμα. Στα χρόνια αυτά συντελείται και μια βαθύτερη αλλαγή στην ποιητική του Σολωμού: στα νεανικά του έργα είναι ο εμπνευσμένος ψάλτης και ο άνθρωπος που αυτοσχεδιάζει με καταπληκτική ευκολία.. τώρα προσπαθεί να δαμάσει την έμφυτη αυτή ευκολία και να την υποτάξει σε μια αυστηρότερα πειθαρχημένη και ανώτερη αντίληψη της ποιητικής τέχνης, που ο ίδιος ονόμασε «νόημα της τέχνης». «Η δυσκολία που νιώθει ένας συγγραφέας δεν είναι να δείξει φαντασία και πάθος, αλλά να υποτάξει τα δύο αυτά, με καιρό και με κόπο, εις το νόημα της τέχνης». Η πορεία από το «ξεχείλισμα της ψυχής» στο «νόημα της τέχνης» ολοκληρώνεται μέσα σε αυτή τη δημιουργική δεκαετία. Έχει σαφή συνείδηση του προορισμού του και είναι αποκλειστικά αφοσιωμένος στο έργο του.
Αποτίμηση της σημασίας ενός σημαντικού εθνικού γεγονότος. Προσωποποίηση μιας αφηρημένης έννοιας. Δόξα σε θεϊκή παρουσία. Επικολυρικό. Αγάπη για την πατρίδα. Θεματική: συλλογικού περιβάλλοντος. Στροφή στην πατριωτική ποίηση. Συμπυκνωμένο. Σοβαρότητα και επισημότητα επιγραμμικού ύφους. Παρουσίαζει τα σύμβολα ενός εθνικού δράματος.

Δραστηριότητα 2 (Ξανθούλα =/= Η καταστροφή των Ψαρών) -- Σε ποια θεματικά και υφολογικά στοιχεία έγκειται η μετάβαση από τα αφελή ποιήματα στην ώριμη ποίηση των εθνικών ιδεών;
Διαφορά καταρχήν θεματική:
α. Ξανθούλα: περιστατικό ιδιωτικής φύσης (τον αποχαιρετισμό μιας νεαρής κοπέλας από τους φίλους της) καταγράφει το συναίσθημα της θλίψης που προκάλεσε στον ποιητή και τους φίλους η φυγή της στην ξενιτιά.
β. καταστροφή Ψαρών: αποτίμηση της σημασίας ενός σημαντικού εθνικού γεγονότος (ολική καταστροφή του νησιού από τον τουρκικό στόλο στις 21.6.1824), καθώς ο ποιητής προσωποποιεί μια αφηρημένη έννοια, τη Δόξα, σε θεϊκή παρουσία.
Διαφορά στα επιμέρους θεματικά μοτίβα + εκφραστικά μέσα:
α. βαρκούλα, μαντήλι, ξανθά μαλλιά: επικεντρώνουν την προσοχή του αναγνώστη σε ένα θλιβερό ιδιωτικό συμβάν. Υποκοριστικά, επαναλήψεις: δίνουν στο ποίημα έναν τόνο ελαφρότητας.
β. ολόμαυρη ράχη, λαμπρά παλληκάρια, στεφάνι, έρημη γη: αναδεικνύουν με τη δέουσα σοβαρότητα και επισημότητα του επιγραμματικού ύφους, τον χώρο, τα πρόσωπα και τα σύμβολα ενός εθνικού δράματος.

«Φαρμακωμένη» (66)

Πολίτης (σ. 143) – όπως και στην Καταστροφή Ψαρών. Γραμμένα την ίδια δεκαετία (1826). Ένα σημαντικό προχώρημα. Αρχίζοντας από ένα θρήνο για τη φαρμακωμένη κόρη, περνά ανεπαίσθητα, και με μια διάθεση καθαρά μουσική, στην υπεράσπιση της νέας κόρης από την καταλαλιά του κόσμου, με μιαν ακαταμάχητη πειθώ, που μπορούμε να ονομάσουμε πειθώ λυρική.
Ελεγεία για μια φίλη του. Προσπαθεί να δαμάσει την ευκολία γραφής σε πειθαρχημένη αντίληψη της ποίησης. Θρήνος: υπεράσπιση κόρης από την κοινωνική κατακραυγή... λυρική πειθώ. Έμφαση στην αγνότητα, στην εξιδανίκευση της γυναίκας. Θάνατος ως προάγγελος της δευτέρας παρουσίας.

«Ελεύθεροι Πολιορκημένοι» (68)

Πολίτης (σ. 148-151) – Το ποίημα που τον απασχόλησε όσο κανένα άλλο. Ζει από κοντά τα γεγονότα, γράφει πολύ αργότερα. Χωρίς ομοιοκαταληξία, χωρίς συνίζηση. Αυστηρή σχεδόν ασκητική στιχουργική δομή και μια εσωτερική αρμονία αινιγματική ακόμα και σήμερα. Κατάκτηση ενός «καθαρού» λυρικού χώρου. Ανήκει στην υψηλή ποίηση των ώριμων χρόνων του (και τίποτα δεν ήξεραν οι σύγχρονοί του ως την ώρα του θανάτου του – 59 χρονών).
Ο Σολωμός δεν προχώρησε στην ολοκλήρωση. Δεν τα ενέταξε σε σύνολο. Έμεινε στην καθαρή λυρική έκφραση. Αποτελούν λυρικές ενότητες.
Ώριμη περίοδος, οργανικό ποίημα καθώς ακολούθησε την εξέλιξη της ποιητικής και της τεχνικής του. Επιχείρησε τον μεικτό γνήσιο τρόπο (συνδυασμός κλασικού και ρομαντικού). Ωστόσο, το ποίημα χαρακτηρίζεται ως αμιγώς ρομαντικό.
Ποίημα αφηγηματικό με δραματικά λυρικά στοιχεία και δραματικούς μονολόγους.
2η πολιορκία Μεσολογγίου (1825) και αναφέρεται στην ηρωική έξοδο τον Απρίλη του 1826.
Και τα τρία σχεδιάσματα φανερώνουν τον αγώνα να υποτάξει τη γλώσσα και τον 15σύλλαβο στον σκοπό του. Αρχικά σε 15σύλλαβο ομοιοκατάληκτο.
Θεματικά ζεύγη αντιθέσεων: ελευθερία-φύση και θρησκεία-θάνατος.
Ελευθερία στη συνειδητή βούληση του ανθρώπου που υπερνικά τη φύση που εμφανίζεται ως πείνα, ξελόγιασμα άνοιξης, ενώ η θρησκεία, η χριστιανική πίστη υπερβαίνει τον θάνατο και τον ακυρώνει.
Το θεματικό ζεύγος ελευθερία-φύση αποκτά εδώ πνευματική σημασία. Επιζητούν την απελευθέρωση της ψυχής και ανταγωνίζονται τη φύση (τα φυσικά και ψυχικά εμπόδια).
Στο ζεύγος θρησκεία-θάνατος οι πολιορκημένοι αντλούν πίστη από τον θεό για την επικείμενη εθελοντική θυσία και παραμένουν ελεύθεροι καθώς η θρησκεία υπερβαίνει τον θάνατο.
Η γλώσσα χαρακτηρίζεται από λυρική πυκνότητα και τα 3 σχεδιάσματα είναι σε αφηγηματική μορφή.
Απηχεί και τροποποιεί τον Σίλλερ και τους γερμανούς ρομαντικούς.
Δεν διαχωρίζει ψυχή από σώμα. Το ιδανικό της απόλυτης ελευθερίας επιτυγχάνεται στον υπαρκτό κόσμο καθώς οι πολιορκημένοι, αντιμέτωποι με την ομορφιά της φύσης και τη δύναμη του εχθρού, θυσιάζονται. Μάγεμα της φύσης/άνοιξης αποτελεί δύναμη που φέρνει δειλία/δισταγμό.

Ασκήσεις αυτοαξιολόγησης:

1. Ποιοι οι 4 κύριοι σταθμοί της εκδοτικής τύχης του σολωμικού έργου;
α. Η έκδοση του τόμου Τα ευρισκόμενα (1859) από τον Ιάκωβο Πολυλά (ανέκδοτα σολωμικά ποιήματα)
β. Τα Άπαντα (1848 κ.ε.) από τον Λίνο Πολίτη
γ. Αυτόγραφα έργα (1964) από τον Λίνο Πολίτη (το ποιητικό εργαστήρι του Σολωμού)
δ. Ποιήματα και πεζά (1994) από τον Στυλιανό Αλεξίου (ολοκληρωμένα ποιήματα + αποσπάσματα).

2. Ποια τα στάδια εξέλιξης της ελληνόγλωσσης σολωμικής ποίησης;
α. Τα λυρικά ποιήματα (1818-1823). Θέματα: αγνή αγάπη για τη γυναίκα, θάνατος αγαπημένων προσώπων οικογ. και κοινων. περιβάλλοντος του ποιητή.
β. Οι 2 εκτενείς ύμνοι (1823-1826) κ.ά. Στροφή προς μια σοβαρή ποίηση. Θέμα: αγάπη για την πατρίδα, εθνικοαπελευθερωτικός αγώνας.
γ. Ο Λάμπρος (1823-1826) Πρώτη προσπάθεια εκτενούς συνθετικού ποιήματος καθαρά ρομαντικής θεματολογίας και σύλληψης.
δ. Η γυναίκα της Ζάκυνθος (1826-1833) Πεζόμορφο σατιρικό κείμενο με πολλά ποιητικά στοιχεία. Εφιαλτικό όραμα με μεταφυσικό υπόβαθρο (σύγκρουση καλού με κακό)
ε. Τα συνθέματα της ωριμότητας (1833 κ.ε.) Οριστική στροφή προς ελλ. ποιητική παράδοση. Ιδιάζουσα ποιητική. Οργαγική ανάπτυξη, απαράμιλλη λυρικότητα, υψηλά νοήματα, ποίηση+φιλοσοφία.

3. Ποια τα 2 κύρια αντιθετικά θεματικά ζεύγη; Με ποιον τρόπο εξελίσσονται από τη νεανική στην ώριμη σολωμική ποίηση;
α. ελευθερία =/= φύση:
Η εξέλιξη εξαρτήθηκε από την σύζευξη ποίησης με φιλοσοφία.
- Στα νεανικά πατριωτικά ποιήματα: ελευθερία => ιδεολογική σημασία
φύση => ουδέτερο στοιχείο που δεν επηρεάζει τον αγώνα για την κατάκτησή της.
- Ωριμότητα: ελευθερία => πνευματική σημασία, αναδεικνύεται ο θρίαμβός της ως έκφρασης της ανθρώπινης βούλησης του ανθρώπου.
β. θρησκεία =/= θάνατος:
- Νεανική: προσδιορίζεται από τις συμβάσεις της θρησκευτικής θεματολογίας: θάνατος => η στιγμή καταξίωσης της θρησκευτικής πίστης χάρη στη λυτρωτική είσοδο του νεκρού στη μετά θάνατον ζωή.
- Ωριμότητα: δεν διαφοροποιούνται, μόνο πλουτίζονται λόγω της νοηματικής πυκνότητας των ποιημάτων. Η θρησκεία σταθερά υπερνικά και ακυρώνει τον θάνατο σε όλη την σολωμική ποίηση.

Δραστηριότητα 3: Ποια η ουσιαστική διαφορά στις 3 κατηγορίες ερμηνείας στο πρόβλημα της αποσπασματικότητας της σολωμικής ποίησης; Σε ποια από αυτές εντάσσεται η άποψη του Πολίτη;
Η διαφορές οφείλονται σε μια διπολική σχέση: α. η βιογραφική συγκυρία του ποιητή, οι συνθήκες της εποχής του β. οι εγγενείς δυσκολίες που θέτει το ίδιο το έργο. Ανάλογα με το αν ερμηνεία βασίστηκε στο α. ή στο β. ή στη μέση, προέκυψαν οι 3 κατηγορίες ερμηνείας που είναι:
α. Ερμηνεία αποσπασματικότητας από μια καθαρά εξωτερική θεώρησή της (προβληματικό άτομο, τα περιστατικά του βίου του ρυθμιστές του έργου του).
β. Γνώμονας η μορφωτική/πνευματική σχέση του ποιητή με την εποχή του (ιστορικής φύσης θεώρηση).
γ. Το βάρος στο ίδιο το έργο, στα ενδογενή χαρακτηριστικά του ύφους, μορφής, ποιητικού είδους των ώριμων έργων => η αποσπασματικότητα δεν είναι σύμπτωμα παθογένειας ή ένα επιφαινόμενο, αλλά μια καταστατική αρχή, το ειδοποιό στοιχείο της ανεπανάληπτης ταυτότητας της σολωμικής ποίησης.
Στο γ. εντάσσεται και η άποψη του Πολίτη.