Σεπτεμβριανά 1955-2025: Μαρτυρίες και σπάνιες φωτογραφίες με αφορμή την 70ή θλιβερή επέτειο

Οι καταστροφές στο εσωτερικό του Ιερού Ναού του Αγίου Κωνσταντίνου από το πογκρόμ του 1955 (πηγή: Ένωσις Ομογενών εκ Κωνσταντινουπόλεως / the-hellenic-mosaic.gr)

«Η όλη ατμόσφαιρα ήταν ηλεκτρισμένη εναντίον των Ελλήνων, ότι κάτι θα συμβεί. Βρισκόμουν στις 5 το απόγευμα στον Τοπχανά, κοντά στην προκυμαία του Γαλατά. Εκεί, στο δρόμο που ανεβαίνει προς τα Ιταλικά Νοσοκομεία, βλέπω στρατιωτικά αυτοκίνητα και φορτηγά. Βλέπω να βγαίνουν άνθρωποι από μέσα, άλλοι με στρατιωτικά και άλλοι με πολιτικά.

»Ήταν στρατιώτες που βγάζαν τα στρατιωτικά και φορούσαν πολιτικά.

»[…] Κάπου στο άγαλμα του Ατατούρκ έβγαζαν πύρινους λόγους, οι οποίοι κατέληξαν μ’ αυτό το κάλεσμα: “Τώρα που χτυπήσαν και κατέστρεψαν το σπίτι του Πατέρα μας, κι εμείς να τους καταστρέψουμε τα σπίτια τους και τα μαγαζιά τους”. Δόθηκε το σύνθημα και όρμησαν αμέσως επάνω στα καταστήματα».

Με αυτά τα λόγια περιέγραφε το 2006 την απαρχή των θλιβερών γεγονότων που έμειναν στη συλλογική συνείδηση ως «Σεπτεμβριανά» ο Δημήτρης Καλούμενος, ο φωτορεπόρτερ που έδωσε εικόνα στη φρίκη του τουρκικού φανατισμού. Στη συνέντευξη που είχε παραχωρήσει τότε σε έναν από τους διαδόχους του στη θέσεη του επίσημου φωτογράφου του Οικουμενικού Πατριαρχείου, τον Νικόλαο Μαγγίνα, ο Καλούμενος περιέγραφε λεπτομερώς όσα έζησε εκείνη τη νύχτα, αλλά και το πώς κατόρθωσε να φυγαδεύσει τα φιλμ με τα πολύτιμα ντοκουμέντα.

Από τις χαρακτηριστικές φωτογραφίες του Δ. Καλούμενου

Στο βιβλίο του Το θαύμα – Μια πραγματική ιστορία, ο Λεωνίδας Κουμάκης περιγράφει: «Το πρώτο κατάστημα που δέχθηκε επίθεση ήταν το καφενείο “Επτάλοφος” στην Πλατεία Ταξίμ. Ο όχλος εισέβαλε στο καφενείο σαν αγέλη μαινόμενων ταύρων και ισοπέδωσε τα πάντα: τζάμια, τραπέζια, καρέκλες, μπουφέδες, ποτήρια, φλιτζάνια. […]

»Λίγο παρακάτω ένα μπακάλικο με ιδιοκτήτες δύο Έλληνες ηλικιωμένους. Ο γέρος με ένα εκπληκτικό κουράγιο στάθηκε μπροστά στο μαγαζί του λέγοντας στον όχλο: “Φύγετε απ’ εδώ! Εμείς ζούμε σ’ αυτό το μέρος έξι γενεές και δεν μπορείτε να μας πειράξετε”. Ήταν τα τελευταία λόγια της ζωής του.

»Ο όχλος όρμησε επάνω του, σε λίγα λεπτά το μαγαζί του είχε διαλυθεί και ο γέρος ήταν το πρώτο θύμα της εφιαλτικής εκείνης νύχτας. Η γυναίκα του διασώθηκε κουρνιασμένη σε μια γωνιά, για να πεθάνει λίγο αργότερα από το σοκ που δέχθηκε εκείνο το βράδυ».

Η μανία είναι αποτυπωμένη στο πρόσωπο του φανατισμένου Τούρκου

Πρόσφατα, και χάρη στο «Μωσαϊκό» του Δήμου Καλαμαριάς, είδαν το φως της δημοσιότητας και άλλες φωτογραφίες από εκείνες τις τραγικές ώρες, με αντικείμενο κυρίως τις ελληνικές εκκλησίες που βρέθηκαν στο διάβα του αφηνιασμένου όχλου.

Ενδεικτικά, ανάμεσα στα «θύματα» ήταν ο Άγιος Νικόλαος και η Μονή Χριστού στον Γαλατά, η Μονή Ξηροκρήνης, η Αγία Κυριακή Κοντοσκαλίου και η Αγία Παρασκευή του Βαθύλακκου.

Σπασμένα μανουάλια, καμένες εικόνες, κατεστραμμένα τέμπλα και ιερά σκεύη μαρτυρούν τα όσα συνέβησαν. Η δημοσιοποίησή τους αποτελεί τεράστια συμβολή της Ενώσεως Ομογενών εκ Κωνσταντινουπόλεως Βορείου Ελλάδος. Επιλέξαμε κάποιες, μπορείτε όμως να τις βρείτε στο The Hellenic Mosaic μαζί με χιλιάδες άλλες ιστορικές φωτογραφίες από το 1821 έως σήμερα.

Ο ιερέας των Αγίων Θεοδώρων Βλάγκας και πατέρας του μητροπολίτη του οικουμενικού θρόνου Πέργης, Κ. Ευαγγέλου μετά τον τραυματισμό του κατά το πογκρόμ του 1955 (πηγή: Ένωσις Ομογενών εκ Κωνσταντινουπόλεως / the-hellenic-mosaic.gr)

Λείψανα Αγίας Τράπεζας που γλίτωσαν από τις επιδρομές του Πογκρόμ (πηγή: Ένωσις Ομογενών εκ Κωνσταντινουπόλεως / the-hellenic-mosaic.gr)

Η καταστροφή των ιερών σκευών του Ιερού Ναού του Αγίου Νικολάου του Γαλατά (πηγή: Ένωσις Ομογενών εκ Κωνσταντινουπόλεως / the-hellenic-mosaic.gr)

Η καταστροφή των ιστορικών κειμηλίων του Ναού της Ευαγγελίστριας της Ταυτάλας (πηγή: Ένωσις Ομογενών εκ Κωνσταντινουπόλεως / the-hellenic-mosaic.gr)

Στο βίντεο που ακολουθεί (από το πολύτιμο αρχείο της ΕΡΤ), μέσα από προσωπικές αφηγήσεις Κωνσταντινουπολιτών περιγράφονται περιστατικά και αποτυπώνονται εικόνες από τις καταστροφές και τις βιαιοπραγίες. Στη διάρκεια της εκπομπής του Κώστα Χριστοφιλόπουλου και του Δημήτρη Πανταζόπουλου προβάλλεται σπάνιο αρχειακό οπτικοακουστικό και φωτογραφικό υλικό, καθώς και πρωτοσέλιδα του Τύπου της εποχής.

Μιλούν οι: Δέσποινα Ισαακίδου, Μιλτιάδης Νικολαΐδης, Νικόλαος Ατζέμογλου, η δασκάλα και διευθύντρια του «Ζάππειου Παρθεναγωγείου» Μαρίκα Κοντοπούλου και ο Δημήτρης Καλούμενος.

Επίσης, ο καθηγητής Νεοκλής Σαρρής κάνει ιστορική αναδρομή στα γεγονότα, μιλά για την αντιμετώπιση των μειονοτήτων από την Οθωμανική Αυτοκρατορία και έπειτα από το κεμαλικό κράτος εντάσσοντας τα Σεπτεμβριανά στη μεθοδευμένη πολιτική διαδικασία εκτουρκισμού της τουρκικής οικονομίας η οποία ξεκίνησε το 1923.

Η εκπομπή προβλήθηκε το 1996 από την ΕΤ2 με αφορμή τα 41 χρόνια από τα «Σεπτεμβριανά» του ’55. Έτος παραγωγής: 1995.

πηγή:  https://www.pontosnews.gr/791772/san-simera-ston-ponto-kai-allou/septemvriana-1955-2025-martyries-kai-spanies-fotografies-me-aformi-tin/

Ελληνικό το λατινικό αλφάβητο

 

Το ποτήρι του Νέστορα Η αρχαία πόλη στη θέση Βιγλατούρι της Κύμης, που η αρχαιολογική σκαπάνη της αρχαιολόγου Έφης Σακελλαράκη έφερε στο φως, δεν είναι άλλη από την αρχαία Κύμη. Τα αρχαιολογικά ευρήματα της ανασκαφής έρχονται να επιβεβαιώσουν την ήδη υπάρχουσα άποψη, ότι το ιδιότυπο αλφάβητο της αρχαίας Κύμης είναι το λατινικό αλφάβητο.

Το αλφάβητο αυτό όπου το Σ γράφεται ως C, το Γ ως G, το Δ ως D, το Ξ ως X, το Ρ ως R, και το Υ ως U, αποτέλεσε την βάση που επάνω χτίστηκε το λατινικό αλφάβητο. Αλλά και άλλες πόλεις της Ευβοίας όπως η Ερέτρια και η Χαλκίδα είχαν το ίδιο αλφάβητο. Ακόμη φαίνεται ότι μέχρι να επικρατήσει οριστικά το ιωνικό αλφάβητο, κυκλοφορούσαν και άλλα.

Αν λάβουμε υπόψη ότι σήμερα αυτοί που δεν μιλούν Ελληνικά από μικρή ηλικία, αδυνατούν να προφέρουν τα γράμματα Δ, Γ, καθώς και μεμονωμένα το Μ, από το Π το Γ από το Κ και το Ν από το Τ, μπορούμε να υποθέσουμε ότι πιθανώς η διαφοροποίηση αυτή έγινε διότι ίσως αρκετοί από τους κατοίκους να ήταν ξενόφερτοι που αδυνατούσαν να προφέρουν τα παραπάνω γράμματα. Η ανάγκη αυτή οδήγησε στη δημιουργία του ιδιότυπου αυτού αλφαβήτου.

Ευβοείς και κυρίως Κυμαίοι περί το 770 και 760 π.Χ. ίδρυσαν στην Νότια Ιταλία την πρώτη τους αποικία στην νήσο Πιθηκούσες. Λίγα χρόνια αργότερα οι Πιθηκούσιοι ιδρύουν στην ηπειρωτική Ιταλία την Κύμη (σημερινή Κούμα). Η πόλις είχε μια φυσική ακρόπολη, και ήταν απρόσιτη από τις τρεις μεριές. Νέοι άποικοι από την Εύβοια, και την Τανάγρα αύξησαν τον πληθυσμό της. Μέχρι το 600 π.Χ. οι Κυμαίοι απλώνονταν βορείως στα Φλεγραία Πεδία, που πλαισιώνουν από βορρά τον κόλπο της Νεαπόλεως. Στη συνέχεια σε συνεργασία με τους Ροδίους, ιδρύουν την Παρθενόπη, προκάτοχο της σημερινής Νεάπολις. Στο ίδιο διάστημα εποικίζουν τα νησιά του κόλπου, Πανδάτειρα και Ποντία, που ονομάζονταν και Καπρέα (σημερινή ονομασία, Κάπρι).

Προς τιμή του Ηρακλή ιδρύουν την άτυχη, αλλά και τυχερή για μας σήμερα πόλη Ηράκλεια, σημερινό Ερκουλάνο. Η πόλη ήταν άτυχη, γιατί το 79 μ.Χ. με την έκρηξη του Βεζούβιου καταπλακώθηκε με πολλά μέτρα λάβας, και χάθηκε παντελώς για πολλούς αιώνες. Τυχερή όμως γιατί η αρχαιολογική σκαπάνη, έφερε στο φως μια πόλη της εποχής εκείνης ανέπαφη. Εκεί βρέθηκε και μια αξιόλογη βιβλιοθήκη με πολλούς τόμους από παπύρους, καρβουνιασμένους από την λάβα. Όμως οι σύγχρονοι μέθοδοι επέτρεψαν την ανάγνωση των. Αναφέρονται κυρίως στην επικούρειο φιλοσοφία, και στον επικούρειο φιλόσοφο της εποχής εκείνης Φιλόδημο, που οι γυναίκες, και το κρασί ήταν η αδυναμία του.

Μετακομίζοντας στη νέα τους πατρίδα οι Κυμαίοι, φαίνεται ότι έφεραν και το αλφάβητο τους. Την άποψη αυτή ενισχύει ένα ποτήρι του 8ου αιώνα π.Χ. προερχόμενο από τάφο που βρέθηκε στις Πιθηκούσες. Το γνωστό ποτήρι του Νέστορα, που έχει επιγραφή με χαρακτήρες από το αλφάβητο της Κύμης, και θεωρείται ως η αρχαιότερη ελληνική επιγραφή που βρέθηκε στην Δύση.

Στο ποτήρι αυτό διαβάζει κανείς: «Νέστορος ειμί εύποτον ποτήριον, ος δ’ αν τούδε πίησι ποτηρίου αυτίκα κήνον ίμερος αιρήσει καλλιστεφάνου Αφροδίτης» («Είμαι το γλυκόπιοτο ποτήρι του Νέστορα, όποιος πιει από αυτό το ποτήρι, αυτόν αμέσως θα τον κυριεύσει ο πόθος της Αφροδίτης με το όμορφο στεφάνι»). Αυτή η αναφορά στον Νέστορα αποδεικνύει ότι τα ομηρικά έπη ήταν πασίγνωστα στους Κυμαίους από τον 8ον π.Χ. αιώνα.

Από τους Κυμαίους το αλφάβητο το πήραν οι Ετρούσκοι, οι Τυρήνιοι και μετά οι Λατίνοι. Για την επιβεβαίωση των παραπάνω, μεταξύ των άλλων, ο Αμερικανός ιστορικός Γουίλ Ντιράν είπε: «Το αλφάβητο μάς προήλθε από την Ελλάδα διά μέσου της Κύμης». Ο Γάλλος Ακαδημαϊκός Πολ Φορ είπε: «Ποιος δεν ξέρει ότι το ετρουσκικό αλφάβητο είναι όλο δανεισμένο από τους Έλληνες της Κύμης».

Η αρχαιολογία, γράφει ο Ιταλός συγγραφέας Βαλέριο Μονφρέντι, στην περίπτωση της Πιθηκούσας είναι σε θέση όχι μόνο να επιβεβαιώσει το δεδομένο της γραπτής παράδοσης, αλλά επίσης, απροσδόκητα να αποκαλύψει ξανά το πολιτισμικό εύρος των αποικιών.

Ο Βολταίρος, ο επιφανέστερος των διαφωτιστών, είπε: «Επιθυμία μου είναι η ελληνική γλώσσα να γίνει κοινή γλώσσα όλων των λαών».

Ιωάννης Θεοδωρόπουλος

 

Γιατί οι Σπαρτιάτες δεν άφησαν γραπτή σοφία;

Στοὺς αἰῶνες ποὺ κύλησαν ἀπὸ τὴν ἀκμὴ τῆς Σπάρτης, κάτι φαντάζει παράδοξο: μιὰ ἀπὸ τὶς πιὸ ἰσχυρὲς πόλεις τῆς ἀρχαιότητας ἄφησε πίσω της... σιωπή. Ὄχι φιλοσοφικὰ ἔργα. Ὄχι ρητορικοὺς διαλόγους. Ὄχι ποιήματα ποὺ συγκλονίζουν. Μόνο ἀποσπάσματα τρίτων — λέξεις ξένων γιὰ τὴ Σπάρτη. Ἡ ἴδια δὲν μίλησε ποτέ.

Ἀλλὰ αὐτὸ δὲν ἦταν ἀδυναμία. Ἦταν ἐπιλογή.

Ἡ σπαρτιατικὴ παιδεία —ἡ ἀγωγὴ— δὲν καλλιεργοῦσε τὴν ἔκφραση, ἀλλὰ τὴ δράση. Δὲν ἐνθάρρυνε τὴ διανοητικὴ ἐκτροπή, ἀλλὰ τὴν αὐτοπειθαρχία. Τὸ ἰδανικὸ δὲν ἦταν ὁ φιλόσοφος μὲ τὴ γραφίδα, ἀλλὰ ὁ πολεμιστὴς μὲ τὸ δόρυ. Ἡ σκέψη ἔπρεπε νὰ χωρᾶ σὲ μία φράση. Ἂν μποροῦσε σὲ μία λέξη. Ἂν γινόταν, σὲ σιωπή.

Τὸ «λακωνίζειν» —νὰ λὲς λίγα καὶ οὐσιαστικὰ— δὲν ἦταν στύλ. Ἦταν δόγμα.

Ἡ πολυλογία θεωρούταν ὕποπτη. Ἡ σοφία, ἐπικίνδυνη ὅταν δὲν ὑπηρετεῖ τὸ σύνολο. Γι’ αὐτὸ καὶ κάθε φιλοσοφία ποὺ ξεστράτιζε πρὸς τὴν ἀμφισβήτηση, πρὸς τὴν ἀτομικότητα, δὲν εἶχε θέση στὴ Σπάρτη. Δὲν εἶχε μέλλον.

Τὸ πνεῦμα τους ὑπάρχει, ναί. Ὄχι σὲ χειρόγραφα, ἀλλὰ σὲ ἱστορίες:

Ὁ Λεωνίδας, ποὺ δὲν ρωτάει «πόσοι», ἀλλὰ «ποῦ εἶναι οἱ ἄνδρες».

Ὁ νεαρὸς Σπαρτιάτης ποὺ πεθαίνει μὲ τὴν ἀλεποῦ νὰ τοῦ ξεσκίζει τὰ σωθικά, χωρὶς νὰ βγάλει κραυγή.

Ὁ στρατιώτης ποὺ πετᾶ τὴν ἀσπίδα του καὶ δικάζεται, γιατί ἡ ἀσπίδα προστατεύει ὄχι τὸν ἑαυτό σου, ἀλλὰ τὴ φάλαγγα.

Δὲν ἔγραψαν, γιατί δὲν ἤθελαν νὰ ἐξηγήσουν τὸν κόσμο. Ἤθελαν νὰ τὸν ἀντέξουν.

πηγή

Έλληνας ο εθνικός συγγραφέας της Ιαπωνίας

Λευκάδιος Χερν: 

Λευκαδίτης συγγραφέας, που έζησε πολλά χρόνια στην Ιαπωνία με το όνομα Γιακούμο Κοϊζούμι. 8 μουσεία υπάρχουν προς τιμήν του σε όλη την Ιαπωνία ενώ το άγαλμα του ξεχωρίζει στην κεντρική πλατεία του Τόκιο και μνημεία έχουν στηθεί σε κάθε γωνία τις Ιαπωνίας από όπου πέρασε.

Λευκάδιος Χερν: λευκαδίτης συγγραφέας, που έζησε πολλά χρόνια στην Ιαπωνία με το όνομα Γιακούμο Κοϊζούμι. 8 μουσεία υπάρχουν προς τιμήν του σε όλη την Ιαπωνία ενώ το άγαλμα του ξεχωρίζει στην κεντρική πλατεία του Τόκιο και μνημεία έχουν στηθεί σε κάθε γωνία τις Ιαπωνίας από όπου πέρασε.

Στις 27 Ιουνίου 1850 γεννήθηκε στη Λευκάδα ο γιος της Κυθηριώτισσας και του Ιρλανδού γιατρού Τσαρλς Χερν. Ονομάστηκε Πατρίκιος Λευκάδιος.

Στην πορεία διατήρησε μόνο το «Λευκάδιος» επειδή ήθελε να τιμήσει την ελληνική καταγωγή του, για την οποία ήταν ιδιαίτερα υπερήφανος.

Ο Λευκάδιος Χερν απομακρύνθηκε από τη μητέρα του σε νηπιακή ηλικία. Το σπίτι που γεννήθηκε βρίσκεται σε ένα καντούνι πίσω από την κεντρική πλατεία της πόλης και ο δρόμος φέρει το όνομα του στα ελληνικά και στα Γιαπωνέζικα. Aνατράφηκε από αυστηρή θεία στο Δουβλίνο και φοίτησε σε αυστηρά καθολικά σχολεία της Αγγλίας και της Γαλλίας. Είχε στο νου της να τον κάνει κατ’ αρχήν έναν πιστό χριστιανό της καθολικής εκκλησίας και αργότερα κληρονόμο της περιουσίας της.

Ο μικρός Λευκάδιος μεγάλωσε σε ένα καταθλιπτικό περιβάλλον όπου κανείς δεν τον αποκαλούσε με το όνομά του, αλλά όλοι τον φώναζαν «Το Παιδί».

Ανέπτυξε φόβους για τα φαντάσματα και τα στοιχειά, τους οποίους η θεία του αποφάσισε να καταπολεμήσει κλειδώνοντάς τον τις νύχτες στο κατασκότεινο δωμάτιό του. Στο βιογραφικό μυθιστόρημα «Η Οδύσσεια του Λευκάδιου Χέρν», ο συγγραφέας Τζόναθαν Κόλτ τον αποκαλεί «περιπλανώμενο φάντασμα».

Στα 16 του τυφλώθηκε από το αριστερό μάτι και τέλος ο θάνατος του πατέρα του σήμανε τη διακοπή των σπουδών του, την οικονομική ανέχεια και τη μετανάστευση του στις Ηνωμένες Πολιτείες σε ηλικία 19 ετών.

Η αλλαγή του ονόματος και η τιμή της Ιαπωνίας

Για 18 χρόνια εργάστηκε ως ρεπόρτερ, μεταφραστής ξένων λογοτεχνικών έργων και συγγραφέας αφηγημάτων για τους θρύλους και τις παραδόσεις διαφόρων λαών. Στη συνέχεια έζησε τρία χρόνια στις Δυτικές Ινδίες και τελικά το 1889 βρέθηκε ανταποκριτής στην Ιαπωνία. Εργάστηκε αρχικά ως καθηγητής Αγγλικών. Απέκτησε τέσσερα παιδιά με τη Σετζούκο Κοϊζούμι, κόρη οικογένειας σαμουράι.

Πήρε το επώνυμο της συζύγου του και μετονομάστηκε σε Γιακούμο, που σημαίνει «το μέρος όπου γεννιούνται τα σύννεφα», για να τιμήσει τον τόπο ο οποίος του προσέφερε το πολυπόθητο λιμάνι που πάντα έψαχνε. Την Ιαπωνία. Ο λόγος που υπαγόρευσε αυτή την αλλαγή ήταν η αγάπη για την οικογένειά του.

Ήταν ανάγκη να τακτοποιήσει σύμφωνα με τον ιαπωνικό νόμο τα ζητήματα τα σχετικά με τον γάμο και την περιουσία του. «Έτσι, όταν πεθάνω, ο πρόξενος δεν θα μπορεί ν’ αγγίξει αυτά που ανήκουν στους δικούς μου ανθρώπους. Τα υπόλοιπα είναι σιωπή». Το 1896, το Αυτοκρατορικό Πανεπιστήμιο του Τόκιο του προσέφερε έδρα του καθηγητή Αγγλικής Γλώσσας και Φιλολογίας.

Ο Γιάκουμο Κοιζούμι κατέγραψε την Ιαπωνία των θρύλων, των σαμουράι και των παραδοσιακών αξιών. Πολυγραφότατος, χαρακτηρίστηκε ως ο πλέον αυθεντικός ερμηνευτής της Ιαπωνίας στη Δύση. Η νέα του πατρίδα τον τίμησε ανακηρύσσοντας τον εθνικό της συγγραφέα.

Ο Λευκάδιος Χερν- Γιάκουμο Κοϊζούμι πέθανε 26 Σεπτεμβρίου το 1904. Δεκάδες ιαπωνικά πανεπιστήμια έχουν έδρα με το όνομα του, στα σχολεία διδάσκονται έργα του, ενώ υπάρχουν οκτώ μουσεία προς τιμήν του. Το άγαλμα του δεσπόζει στην κεντρική πλατεία του Τόκιο και μνημεία του έχουν στηθεί σε όλη τη χώρα. Η ζωή του έγινε σίριαλ το 1987 στην ελληνική τηλεόραση με πρωταγωνιστή τον Γιώργο Τσακίρη.

mixanitouxronou

Πηγή: Το βιβλίο των ελληνικών ρεκόρ, του Θοδωρή Καστρινού και της Τίνας Κωνσταντάτου, εκδόσεις Διόπτρα

Πώς οι Αθηναίοι επιβίωσαν από την πείνα στην Κατοχή

 Οι συνταγές της επιβίωσης στην Κατοχική Αθήνα, μέσα από τις μαρτυρίες γυναικών της εποχής. Η ιστορικός Ελένη Νικολαΐδου ξεφυλλίζει τις σελίδες του βιβλίου της και θυμάται.

Επιβίωση με πατατοφλουδοκεφτέδες, μπομπότα, ψίχουλα εβδομάδας, καφέ από ρεβίθια, τετράποδα και τον… εμετό των Γερμανών.

«Καθόλου κρέας ή ψάρι, μια αλεσμένη αγκινάρα για φαγητό. Καλό μάσημα της τροφής για να νιώθει το στομάχι γεμάτο και μην ξεχνάτε να μαζεύεται τα ψίχουλα από το τραπέζι σε ένα βαζάκι. Στο τέλος της εβδομάδας, η ποσότητα θα είναι αρκετή». Προτροπές επιβίωσης στον Τύπο της Κατοχής. Από τον Απρίλιο του 1941, η Ελλάδα βίωνε την εξαθλίωση, τον αφανισμό και χιλιάδες πολίτες πέθαιναν κυριολεκτικά από ασιτία.

Η ιστορικός Ελένη Νικολαΐδου – ήδη με 22 βιβλία στο βιογραφικό της – βγάζει από το χρονοντούλαπο τις «Συνταγές της Κατοχής», το απόλυτο εγχειρίδιο για το «πώς σφίγγει το ζωνάρι». Εξιστορεί δε τις συνθήκες ζωής, αλλά και τους εφευρετικότατους τρόπους επιβίωσης, όπως τις εξιστόρησαν γυναίκες της εποχής, αλλά και όπως παρουσιάζονταν στα «Αθηναϊκά Νέα», «Βραδυνή» και «Καθημερινή».

Τι έτρωγε ο κόσμος τότε; Και τελικά, πόσο κοντά είμαστε στο να αναπροσαρμόσουμε το σημερινό μας διαιτολόγιο σε εκείνο των δύσκολων χρόνων;

Η ψευδαίσθηση του να τρως κρέας

«Οι άνθρωποι της Κατοχής είχαν να αντιμετωπίσουν εκτός από τους Ναζί, τα μπλόκα, τις εκτελέσεις, τη λεηλασία της πόλης και τις τρομακτικές ελλείψεις σε τρόφιμα. Οι μισθοί πλέον δεν είχαν καμία αξία. Τα τρόφιμα στην αγορά ήταν σπάνια και όταν εμφανίζονταν ελέγχονταν από μαυραγορίτες, οι οποίοι ήταν σε αγαστή συνεργασία με τους Γερμανούς κατακτητές. Έπρεπε, λοιπόν, να επιβιώσουν.

Χιλιάδες δεν τα κατάφεραν, χιλιάδες στην Αθήνα και σε άλλα μέρη πέθαναν από ασιτία. Μέσα σε αυτά τα πλαίσια, οι εφημερίδες της εποχής έδιναν συμβουλές για το πώς θα μπορέσουν οι Αθηναίοι να διατραφούν, ώστε να κρατηθούν εν ζωή. Μία συνταγή ή οδηγία – που ήταν και αυτή που με σόκαρε περισσότερο – έδινε οδηγίες για το πώς να μαζεύουν ψίχουλα».

Έλεγε λοιπόν: Μαζεύετε με προσοχή τα ψίχουλα από το τραπέζι και βάλτε τα σε ένα ποτήρι. Στο τέλος της εβδομάδας θα έχετε μαζέψει τόσα ψίχουλα, ώστε να μπορέσετε να τα χρησιμοποιήσετε στη μαγειρική σας.

«Ειλικρινά, δεν είναι φοβερό; Επίσης, υπήρχε συνταγή που έλεγε πώς να ξεγελάσεις τα μάτια σου και το στομάχι σου ότι τρως κρέας (φοβερά δυσεύρετο προϊόν)».

Είναι πολύ απλό: Παίρνεις μία μελιτζάνα και την τρίβεις, την αφήνεις να σκουρύνει και τότε έχεις την αίσθηση ότι τρως κρέας! «Ξέρετε οι Αθηναίοι άλλαξαν δραστικά τις διατροφικές τους συνήθειες.

Γνωρίζατε ότι τα γεμιστά προ Κατοχής τα έτρωγαν με μαγιονέζα;».

«Όταν πεινάς θα φας τα πάντα, όταν βλέπεις το παιδί σου τουμπανιασμένο θα του δώσεις τα πάντα για να το κρατήσεις στη ζωή. Μερικές φορές αναρωτιόμασταν: “Μα και σκύλους;”. Ναι και σκύλους και γάτες. Τα πάντα έτρωγαν τότε οι Αθηναίοι», αναφέρει η κα Νικολαΐδου.

Οι σκύλοι και οι γάτες εξαφανίστηκαν από τους πρώτους μήνες που μπήκαν οι Γερμανοί στην Αθήνα. Και επειδή οι κατακτητές δεν άφησαν τίποτα όρθιο, αλλά κατέσχεσαν ακόμη και τους γάιδαρους για τις ανάγκες των μεταφορών του στρατού τους, παρατηρήθηκε ότι και αυτοί σταδιακά εξαφανίζονταν. Είναι εξακριβωμένο ότι από τον Εθνικό Κήπο σε μία νύχτα χάθηκαν δύο ελάφια. Εικάζεται ότι πεινασμένοι μπήκαν μέσα νύχτα και τα άρπαξαν για λόγους επιβίωσης.

«Πρέπει να σας πω ότι σφάζονταν και άλογα. Για το λόγο αυτό, υπήρχαν πολλά παράνομα σφαγεία, όπου έσφαζαν τα ζωντανά και τα πουλούσαν από πόρτα σε πόρτα για ολόκληρες περιουσίες. Το ξεπούλημα της περιουσίας των Αθηναίων έγινε και για άλλα τρόφιμα, όπως το λάδι».

Τα φρούτα στην κατοχική Αθήνα, αποτελούσαν ένα είδος υπό εξαφάνιση. «Υπήρχαν όμως συνταγές για ορεκτικά που έκοβαν την όρεξη! Οι οδηγίες δηλαδή που δίνονταν ήταν, πώς θα ξεγελάσουμε το στομάχι μας, ώστε να νιώσει ότι είναι γεμάτο. Τούς προέτρεπαν λοιπόν να τρώνε χόρτα και να τα μασούν αργά αργά για να νομίσει το στομάχι ότι είναι χορτάτο».

Ακόμη, λόγω του ότι ο καφές ήταν δυσεύρετος, απλοί πολίτες έφτιαχναν έναν τύπο καφέ από διάφορα προϊόντα, όπως τα ρεβίθια ή από βραστά κουκούτσια.

«Αυτό που υπήρχε σε μερική αφθονία, ήταν το κρασί, το οποίο έσωσε αρκετούς Αθηναίους, γιατί τους τόνωνε. Επίσης και οι σταφίδες και τα σύκα ήταν υλικά που τους κρατούσαν ζωντανούς, αφού τα χρησιμοποιούσαν ως υποκατάστατα ζάχαρης και έφτιαχναν γλυκά. Υπήρχαν εστιατόρια που πουλούσαν γάλα, νερωμένο φυσικά, και αμφιβόλου ποιότητας. Να συμπληρώσω εδώ ότι από την πείνα τους, οι Αθηναίοι μάζευαν ό, τι χόρτο έβρισκαν, αλλά πόσα χόρτα μπορεί να υπάρχουν για να ταΐσουν μία πόλη; Δίνονταν τότε οδηγίες να είναι προσεκτικοί στο τι τρώνε, αλλά στην πράξη ήταν ανέφικτο λόγω της πείνας».

Άλλοι επιβίωναν με φέτες λασπώδους ψωμιού ή την λεγόμενη μπομπότα (χυλός από καλαμποκάλευρο), ενώ είναι εξακριβωμένο ότι υπήρχαν άνθρωποι και παιδιά ή ορφανά πολέμου, που σύχναζαν έξω από τις ταβέρνες που έπιναν και έτρωγαν οι Γερμανοί και όταν αυτοί ξερνούσαν, θρέφονταν από τον εμετό τους».

«Είναι τραγικό αυτό που θα σας πω αλλά η πρώτη ύλη ήταν το …νερό! Όταν βέβαια έτρεχε από τις βρύσες, γιατί η αλήθεια είναι ότι τους το έκοβαν πολύ συχνά. Για να σας δώσω να καταλάβετε, υπήρχε συνταγή που έλεγε ότι αν και εφόσον βρεθείτε τόσο τυχεροί και αγοράσετε φασολάκια, να τα καθαρίσετε, κρατήστε τις άκρες και τις κλωστές και όλα μαζί ψιλοκόψτε τα. Σε μία κατσαρόλα με νερό ρίξτε τα όλα μέσα, προσθέστε λίγο κρεμμύδι, ντομάτα ή ελιές και να μία θαυμάσια σούπα για το βράδυ!».

Να σημειωθεί ότι σε περισσότερη αφθονία, αναλογικά, ήταν τα χόρτα και γι’ αυτό υπήρχαν πολλές συνταγές με αυτά, μέχρι και το πώς να μαγειρέψετε… χόρτα ογκρατέν!

Η ανταλλακτική οικονομία και οι «σκοπιές» στα λάχανα

Οι Αθηναίοι επέστρεψαν από τα πρώτα χρόνια της Κατοχής στην ανταλλακτική οικονομία. Η οδός Αθηνάς, ο γνωστός δρόμος στο κέντρο της Αθήνας, ήταν ο τόπος συνάντησης των απανταχού ταλαιπωρημένων και πεινασμένων.

«Εκεί θα βλέπατε να έχουν στο δρόμο ό, τι μπορούσε κανείς να πουλήσει από το σπίτι του. Προσωπικά αντικείμενα, έπιπλα, ίσως κάποια τρόφιμα, μαγειρευτά φαγητά με ύποπτα κρέατα μέσα, ζαχαρωτά που περισσότερο ήταν καθαρτικά, ακόμη και σαπούνια που τελικά έλιωναν τα ρούχα (παρασκευάζονταν παράνομα και χωρίς γνώσεις). Τότε άλλωστε, υπήρχε τρομερή έλλειψη από σαπούνι».

Αρκετοί απλοί πολίτες κατάφεραν να σωθούν, χάρη στα συσσίτια που διοργάνωναν τα σωματεία προς τα μέλη τους. Αποτέλεσμα ήταν η εξασφάλιση ενός πιάτου με όσπρια ή μία κούπα νεροζούμι.

«Τα συσσίτια ήταν πολύ διαδεδομένα και εξαιτίας τους κατάφεραν πολλοί Αθηναίοι να επιβιώσουν. Φυσικά μην νομίζετε ότι ήταν τίποτα φαγητά της προκοπής αλλά ήταν αρκετά για να μπορέσουν να σταθούν τα πόδια τους. Να σας πω επιπλέον, ότι πολλοί Αθηναίοι έβαζαν κοτέτσια στα μπαλκόνια και τις αυλές ή έφτιαχναν δικό τους μπαξέ που όμως φύλαγαν σκοπιά για να μην πάει κάποιος πεινασμένος να τους πάρει την κότα ή το λαχανικό».

Οι εφημερίδες την εποχή της Κατοχής ήταν γεμάτες με ειδήσεις από την κεντρική αγορά. Φουφούδες είχαν στηθεί στους δρόμους και πουλούσαν ζωμούς από κρέας, χωρίς να διευκρινίζεται για το τι κρέας μαγείρευαν. Οι μεταφορές γίνονταν με αυτοσχέδια καροτσάκια. Τα παπούτσια έλιωναν και άρχισαν οι Αθηναίοι σκάλιζαν ξύλα και τα φορούσαν. Τότε εμφανίστηκαν λοιπόν στην Αθήνα και τα τσόκαρα. Τα μαγαζιά με ηλεκτρικά είδη πουλούσαν μέχρι και σπιτικά γλυκά.

“Μην το πάρετε για παραδοξολογία. Πρόκειται για φαγητό δοκιμασμένο και νοστιμότατο. Τότε έλεγε ότι πρέπει να: Βράζετε τις πατάτες, αφού τις πλύνετε καλά. Έπειτα τις ξεφλουδίζετε. Τι κάνετε τις φλούδες; Τις πετάτε. Πετάτε δηλαδή το πιο θρεπτικό και το πιο υγιεινό μέρος της πατάτας, αφού είναι πια γνωστό πως κάθε λαχανικό και φρούτο στο φλοιό του και γενικά προς τα εξωτερικά του στρώματα περιέχει τις διάφορες πολύτιμες βιταμίνες. Παίρνετε, λοιπόν, αυτές τις φλούδες, προσθέτετε μπόλικο κρεμμυδάκι ψιλοκομμένο, λιγάκι δυόσμο, αλάτι, πιπέρι, ζυμώνετε και τηγανίζετε. Θα απορήσετε για το αποτέλεσμα.

Αν δεν πρόκειται να βράσετε τις πατάτες, αλλά να τις μαγειρέψτε αλλιώς όποτε θα τις παστρέψτε πριν τις βράσετε, πάλι μπορείτε να κάνετε τους κεφτέδες σας, βράζοντας τις φλούδες που θα είναι ακόμα πιο νόστιμες γιατί θα έχουν επάνω και λίγη πατάτα.

Στις συνταγές της εποχής συγκαταλέγονται επίσης, τα ροφήματα ή γλυκίσματα από φλούδες μήλων, η χρησιμότητα των κουκουτσιών για περίφημα γλυκά και τα μπισκότα από ελάχιστο αλεύρι.

«Τα ελληνικά ΜΜΕ εμφανίζουν τις “Συνταγές της πείνας” ως βιβλίο για την κρίση, αλλά η αλήθεια είναι ότι δεν γράφτηκε με τέτοιο στόχο. Καταρχάς δεν πρόκειται για κανονικό βιβλίο μαγειρικής, αλλά για προϊόν έρευνας, μέσα από τα μάτια των τότε μητέρων που προσπαθούσαν να θρέψουν με ελάχιστα χρήματα και πρώτη ύλη, τις οικογένειές τους». Το βιβλίο σήμερα έχει ξεπεράσει τις 5.000 πωλήσεις πανελλαδικώς.

Ζούμε όμως τελικά με το φόβο ότι θα επιστρέψουμε σε αυτές τις εποχές; Η ίδια η συγγραφέας σημειώνει ότι η σημερινή κατάσταση δεν μπορεί να συγκριθεί με το τότε: «Τότε αγωνιζόμασταν κατά όπλων και στρατιωτών, που μπορούσαμε να δούμε.

Σήμερα ο εχθρός είναι αόρατος. Ωστόσο, είναι βέβαιο ότι οι Έλληνες αλλάζουν και σήμερα τις διατροφικές τους συνήθειες λόγω οικονομικής ανέχειας. Η φτώχεια και η πείνα έχουν επιστρέψει – γεγονός που σοκάρει τους Έλληνες».

Άλλωστε η ίδια κα Νικολαΐδου ως εκπαιδευτικός, γίνεται ολοένα και συχνότερα μάρτυρας του υποσιτισμού των μαθητών, που λιποθυμούν.

«Δεν καταλαβαίνω τι σκέφτεται η κυβέρνηση και οι Ευρωπαίοι. Είναι δυνατόν να σωθεί η οικονομία της χώρας με τη φτωχοποίηση του πληθυσμού και την κατάρρευση της αγοράς;», διερωτάται η συγγραφέας, η οποία φοβάται ότι οι Έλληνες έχουν πάρει μόνο μία πρώτη γεύση από τα δεινά που έρχονται: «Βρισκόμαστε μπροστά στις πύλες της κόλασης».

«Άνθρωποι τρώνε από τα σκουπίδια, ο μισθός δεν αρκεί για τον μήνα, η ανεργία χτυπάει κόκκινο με νέους και νέες να παρακαλάνε για μία δουλειά, έστω και με ελάχιστα χρήματα, άστεγοι σε παγκάκια και σε εσοχές πολυκατοικιών, κακή και φτηνή τροφή, αυτο κτο νίες. Πιστεύετε ότι αυτές οι εικόνες είναι της Κατοχής ή του σήμερα; Εγώ σας λέω ότι ανήκουν και στις δύο εποχές. Δεν ξέρω ακριβώς τι κάνουν σήμερα τα νοικοκυριά λόγω της φτώχειας, αλλά σίγουρα έχουν αλλάξει τις διατροφικές τους συνήθειες προς το χειρότερο και εύχομαι να μην φτάσουμε στο σημείο να χρειαστούμε τις “Συνταγές της πείνας”. Στο χέρι μας είναι!», καταλήγει.

diaforetiko