Υπήρχαν 40 γυναίκες μαθηματικοί στην Αρχαία Ελλάδα – Γιατί δεν τις γνωρίζουμε;
Εκτός από την Υπατία, ο Ευάγγελος Σπανδάγος, μαθηματικός, έχει εντοπίσει 40 γυναίκες μαθηματικούς που έζησαν στην Αρχαία Ελλάδα Ενώ η Αίθρα από την Αρχαία Ελλάδα είναι κυρίως γνωστή ως η μητέρα του Θησέα, λίγοι γνωρίζουν ότι ήταν επίσης δασκάλα λογιστικής. Ομοίως, η Θεανώ, σύντροφος του διάσημου μαθηματικού Πυθαγόρα, πιστώνεται ότι συνέβαλε στη θεωρία της χρυσής τομής. Αυτά είναι μόνο δύο παραδείγματα από τις 40 λιγότερο γνωστές αρχαίες Ελληνίδες γυναίκες μαθηματικούς που, παρά τη συμβολή τους στην επιστήμη, είχαν ξεχαστεί στην ιστορία για 31 αιώνες. Η αναβίωση και η αναγνώρισή τους στον επιστημονικό κόσμο είναι αποτέλεσμα της έρευνας που διεξήγαγε ο μαθηματικός και συγγραφέας Ευάγγελος Σπανδάγος, όπως αναφέρεται σε δημοσίευμα της εφημερίδας Τα Νέα (30.10.2007).
Ο Ευάγγελος Σπανδάγος ξεκίνησε αυτό το ταξίδι για να ανακαλύψει εκ νέου τις Ελληνίδες γυναίκες μαθηματικούς από την Αρχαία Ελλάδα όταν ένας μαθητής τον ρώτησε αν υπάρχουν άλλες εκτός από την Υπατία που αναφέρονται στα εγχειρίδια γεωμετρίας. Αυτό το τετραετές ερευνητικό πρόγραμμα, που διεξήχθη μαζί με την κόρη του Ρούλα, η οποία είναι επίσης μαθηματικός, οδήγησε στον εντοπισμό αυτών των 40 γυναικών μαθηματικών από διάφορες περιοχές της αρχαίας Ελλάδας. Οι περισσότερες από αυτές είχαν λάβει εκπαίδευση πέραν των βασικών γνώσεων, και όσες συνδέονταν με την Πυθαγόρεια Σχολή αντιμετώπιζαν λιγότερα εμπόδια, καθώς ο Πυθαγόρας δεχόταν γυναίκες στη σχολή του. Είναι ενδιαφέρον ότι ορισμένες, όπως η Λασθένια από την Αρκαδία, μπορεί να παρακολούθησαν την Ακαδημία του Πλάτωνα μεταμφιεσμένες σε άνδρες λόγω των περιορισμών που ίσχυαν για τις γυναίκες. Παραδόξως, πολύ λίγες από αυτές τις γυναίκες ήταν παντρεμένες και είχαν παιδιά.
Η εξερεύνηση αραβικών χειρογράφων που έχουν διατηρήσει αρχαία ελληνικά έργα σε μετάφραση, ιδίως εκείνων που χάθηκαν με τη Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας, υπόσχεται πολλά.
13 γυναίκες μαθηματικοί στην Αρχαία Ελλάδα:
Η Υπατία, γνωστή ως “γεωμετρική”, ήταν η πιο διάσημη μαθηματικός της αρχαιότητας και η πρώτη γυναίκα επιστήμονας για την οποία υπάρχει λεπτομερής καταγραφή της ζωής της. Συνέβαλε σημαντικά στα μαθηματικά, την αστρονομία και τη μηχανική, αλλά βρήκε φρικτό τέλος στα χέρια των χριστιανών.
Η Θεμιστοκλέα, γνωστή και ως Αριστοκλέα ή Θεοκλέα τον 6ο αιώνα π.Χ., ήταν δελφική ιέρεια που έπαιξε καθοριστικό ρόλο στις ηθικές αρχές του Πυθαγόρα, καθώς και στην εισαγωγή του στην αριθμολογία και τη γεωμετρία. Σύμφωνα με τον Αριστόξενο, φιλόσοφο του 4ου αιώνα π.Χ., η Θεμιστοκλέα δίδασκε μαθηματικά στους ενδιαφερόμενους επισκέπτες των Δελφών. Ο θρύλος λέει ότι στόλισε το βωμό του Απόλλωνα με γεωμετρικά σχήματα και οι γνώσεις και η σοφία της εντυπωσίασαν πολύ τον Πυθαγόρα, ο οποίος αργότερα δέχτηκε γυναίκες στη σχολή του.
Η Θεανώ του Κρότωνα, μαθηματικός του 6ου αιώνα π.Χ. και αφοσιωμένη οπαδός του Πυθαγόρα, ήταν κόρη του γιατρού Βροντίνου. Παντρεύτηκε τον Μύστη, έναν άνδρα 36 χρόνια μεγαλύτερό της, στη Σάμο, και δίδαξε μαθηματικά στα σχολεία των Πυθαγορείων τόσο στη Σάμο όσο και στον Κρότωνα. Η Θεανώ διαδραμάτισε κεντρικό ρόλο στην πυθαγόρεια διδασκαλία σχετικά με τη θεωρία των αριθμών και της αποδίδεται ότι επηρέασε την πυθαγόρεια άποψη για τη “χρυσή τομή”. Της αποδίδονται επίσης διάφορες κοσμολογικές θεωρίες, ενώ μετά τον θάνατο του Πυθαγόρα ανέλαβε την ηγεσία της διασκορπισμένης πυθαγόρειας κοινότητας. Με τη βοήθεια των θυγατέρων της (Δαμούς, Μυίας ή Μυρίας και Αριγνώτης) , διέδωσε το πυθαγόρειο σύστημα σε όλη την Ελλάδα και την Αίγυπτο. Η Θεανώ με τον Πυθαγόρα απέκτησαν, εκτός από τις θυγατέρες και δύο υιούς, τον Τηλαύγη και τον Μνήσαρχο. Ο φιλόσοφος Ιάμβλιχος τη θεωρούσε “μαθηματικό άξιο μνήμης μέσω της εκπαίδευσης”.
Η Αίθρα, κόρη του Πιτθέα, που κυβέρνησε την Τροιζήνα τον 10ο – 9ο αιώνα π.Χ., δεν ήταν γνωστή μόνο ως μητέρα του Θησέα. Είχε έναν πρόσθετο ρόλο ως δασκάλα αριθμητικής και υπηρέτησε ως ιέρεια, εισάγοντας πολύπλοκες αριθμητικές μεθόδους. Οι διδασκαλίες της βασίζονταν στο κρητομυκηναϊκό σύστημα αρίθμησης, το οποίο δεν είχε την έννοια του μηδενός και διέθετε περίπλοκα αριθμητικά σύμβολα που απαιτούσαν συχνή επανάληψη.
Η Φειδία, μια άλλη μαθήτρια των Πυθαγορείων από τον 6ο αιώνα π.Χ., ήταν κόρη του Θεόφραστου του Κρότωνα και αδελφή του Βύνδακου. Δίδασκε στη Σχολή του Κρότωνα και αναγνωρίστηκε από τον Ρωμαίο συγγραφέα Βοήθιο ως πηγή έμπνευσης για την ισότητα που υπάρχει στις πυθαγόρειες τριάδες.
H Πολυγνώτη, μαθηματικός από τον 7ο έως τον 6ο αιώνα π.Χ., αναφέρεται από τον ιστορικό Λόβων ο Αργείος ως σύντροφος και μαθητήτρια του Θάλου. Διέθετε βαθιά γνώση διαφόρων γεωμετρικών θεωριών και της αποδίδεται, σύμφωνα με τη μαρτυρία του Βιτρούβιου, η απλοποίηση των αριθμητικών συμβόλων μέσω της ακροφωνίας. Η τεχνική αυτή συνέδεσε αλφαβητικά γράμματα με τα αρχικά γράμματα των ονομάτων των αριθμών, όπως το “Δ” για τη “ΔΕΚΑ”, που συμβολίζει το 10, και το “Χ” για την “ΧΙΛΙΑ”, που συμβολίζει το 1000 κ.ε. Η Πολυγνώτης σημειώνεται επίσης ότι ήταν η πρώτη που διατύπωσε και απέδειξε την πρότασ: “ΕΝ ΚΥΚΛΩ Η ΕΝ ΤΩ ΗΜΙΚΥΚΛΙΩ ΓΩΝΙΑ ΟΡΘΗ ΕΣΤΙΝ”.
Η Μέλισσα, μαθήτρια του Πυθαγόρα τον 6ο αιώνα π.Χ., ασχολήθηκε με τη μελέτη των κανονικών πολυγώνων. Ο Λόβων ο Αργείος αναφέρει ένα άγνωστο έργο της με τίτλο «Ο ΚΥΚΛΟΣ ΦΥΣΙΝ (η Μελίσσα) ΤΩΝ ΕΓΓΡΑΦΟΜΕΝΩΝ ΠΟΛΥΓΩΝΩΝ ΑΠΑΝΤΩΝ ΕΣΤΙ.»
Η Τίμιχα, η σύζυγος του Μύλλιου από τον Κρότωνα τον 6ο αιώνα π.Χ., περιγράφεται ως Σπαρτιάτισσα γεννημένη στον Κρότωνα. Έγινε μέλος της πυθαγόρειας κοινότητας σε νεαρή ηλικία και συνέγραψε μια πραγματεία για τους “φίλους αριθμούς”, η οποία αναφέρεται από τον Ιάμβλιχο. Μετά την καταστροφή της πυθαγόρειας σχολής από τους δημοκρατικούς του Κρότωνα, η Τίμιχα κατέφυγε στις Συρακούσες, όπου ο τύραννος Διονύσιος προσπάθησε να της αποσπάσει τα πυθαγόρεια μυστικά. Αρνήθηκε αποφασιστικά και έφτασε στο σημείο να κόψει τη γλώσσα της με τα δόντια της, φτύνοντάς την στο πρόσωπο του Διονύσιου, όπως καταγράφεται από τον Ιππόβοτο και τον Νεάνθη.
Η Πτολεμαΐς, μια νεοπυθαγόρεια φιλόσοφος, μουσικός και μαθηματικός του 6ου αιώνα π.Χ., αναφέρεται από τον Πορφύριο στο έργο του “ΣΤΑ ΑΡΜΟΝΙΚΑ ΤΟΥ ΠΤΟΛΕΜΑΙΟΥ”.
Η Διοτίμα της Μαντινείας, πυθαγόρεια δασκάλα τον 6ο-5ο αιώνα π.Χ., αναφέρεται στο “Συμπόσιο” του Πλάτωνα ως ιέρεια με γνώσεις στην πυθαγόρεια αριθμολογία και γεωμετρία. Σύμφωνα με τον Ξενοφώντα, η Διοτίμα γνώριζε καλά τα γεωμετρικά θεωρήματα.
Η Βιτάλη, επίσης γνωστή ως Βιτάλη ή Μπίσταλα, ήταν μαθηματικός τον 6ο-5ο αιώνα π.Χ. Ήταν κόρη του Δάμου και εγγονή του Πυθαγόρα. Έμπειρη στα πυθαγόρεια μαθηματικά, ο Δάμος της εμπιστεύτηκε τα φιλοσοφικά συγγράμματα του πατέρα της πριν από τον θάνατό της.
Η Περικτιονή από τον 5ο αιώνα π.Χ. ήταν Πυθαγόρεια φιλόσοφος, συγγραφέας και μαθηματικός. Ορισμένες πηγές την ταυτίζουν με την Περικτιόνη, η οποία ήταν μητέρα του Πλάτωνα και κόρη του Κρίτωνα. Η Περικτιονή έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην πρώιμη επαφή του Πλάτωνα με τα μαθηματικά και τη φιλοσοφία. Αν και στα έργα του Πλάτωνα δεν την αναφέρουν, μπορεί να διατηρούσε δυσαρέσκεια λόγω του γάμου της με τον Πυρίλαμπο μετά τον θάνατο του πατέρα του Πλάτωνα, Αρίστωνα. Ο Στοβαίος σημείωσε ότι η Περικτιονή διέθετε εξειδίκευση στη γεωμετρία, την αριθμητική και τις θεωρητικές και επιστημονικές πτυχές που σχετίζονται με τους θεούς.
Η Λασθένια, μαθηματικός από την Αρκαδία τον 4ο αιώνα π.Χ., μελέτησε τα έργα του Πλάτωνα και εντάχθηκε στην Ακαδημία του Πλάτωνα για να συνεχίσει τις σπουδές της στα μαθηματικά και τη φιλοσοφία. Μετά τον θάνατο του Πλάτωνα, συνέχισε τις σπουδές της με τον ανιψιό του, τον Σπεύσιππο, και τελικά έγινε φιλόσοφος και σύντροφος του Σπεύσιππου
Το έργο του Ιάμβλιχου “Περί ΠΥΘΑΓΟΡΙΚΗΣ ΖΩΗΣ” του 6ου-5ου αιώνα π.Χ. διέσωσε τα ονόματα δεκαεπτά πυθαγόρειων γυναικών που διέπρεψαν στην πυθαγόρεια φιλοσοφία και τα μαθηματικά. Ορισμένες από αυτές τις γυναίκες είναι η Ρυντάκτωρ, η Οκκέλω και η Εκκέλω (αδελφές), η Χιλώνη, η Κρατισικλέα, η Λασκέναιος, η Αμπροτέλεια, η Εχεκράτεια, η Θεανώ (σύζυγος του Μεταπόντιου Βροντίνου), η Τυρσίνη, η Πισιρρόδη, η Θεαδούσα, η Βοιώ, η Βαβέλικα, η Κλειάχμα και η Νισθιαδούσα
– Τυρσηνίς, η Συβαρίτις.
– Πεισιρρόδη η Ταραντινίς.
– Θεαδούσα η Λάκαινα.
– Ρυνδακώ, αδελφή Βυνδάκου.
– Οκκελώ και Εκκελώ (αδελφές) από τις Λευκάνες.
– Χειλωνίς, κόρη Χείλωνος του Λακεδαιμονίου.
– Κρατησίκλεια, σύζυγος Κλεάνορος του Λακεδαιμονίου.
– Λασθένεια η Αρκάς.
– Αβροτέλεια κόρη Αβροτέλους του Ταραντίνου.
– Εχεκράτεια η Φλιασία.
– Θεανώ γυναίκα του Μεταποντίνου Βροντίνου. (Δεν πρέπει να συγχέεται με την Θεανώ την σύζυγο του Πυθαγόρου και κόρη του Κροτωνιάτη Βροντίνου)
– Βοιώ η Αργεία
– Βαβέλυκα η Αργεία.
– Κλεαίχμα αδελφή Αυτοχαρίδα του Λάκωνος.
– Νισθαιαδούσα.
